Η ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και η παρένθετη μητέρα, πλέον, στο νομικό μας σύστημα

 

 

Το ιστορικό

Ο Περί της Εφαρμογής της Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής Νόμος του 2015, Ν.69(Ι)/2015, που δημοσιεύτηκε την 15/05/2015, είναι μια πολύ σημαντική προσθήκη στο Κυπριακό ιατρικό δίκαιο, που επιστεγάζει τις δύσκολες διαβουλεύσεις περίπου μιας δεκαετίας.

Όσοι ασχολούνται με το ιατρικό δίκαιο, θα έβλεπαν, τη ψήφιση και δημοσίευση αυτού του νόμου, και ως μια ιστορική νομική στιγμή, και η αλήθεια είναι ότι, είναι, αναμφίβολα, μια τέτοια στιγμή, αφού, μεταξύ άλλων, εισάγεται ο θεσμός της τεκνοποίησης δια της (αλτρουιστικής – μη εμπορικής) παρένθετης μητρότητας στο νομικό μας σύστημα (φαίνεται, κατά το ελλαδικό πρότυπο). Πρόκειται για ένα θεσμό που δεν επιτρέπεται παντού, απεναντίας, υπάρχει, μάλλον, μεγάλη ηθικονομική απόκλιση στη θεώρηση του, και εντός ευρωπαϊκού πλαισίου, οπότε, φρονώ πως, είναι εντυπωσιακή καινοτομία η εισαγωγή του στο Κυπριακό νομικό σύστημα, τη δεδομένη χρονική στιγμή.

Η πρόταση νόμου είχε κατατεθεί στη Βουλή απο το 2005 (13/10/2005), αρκετά πριν από το νομοσχέδιο. Έπειτα, το 2012 είχε κατατεθεί σχετικό νομοσχέδιο με παραινέσεις της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Υγείας για επίσπευσή του, ο διάλογος επί των προνοιών του οποίου, είχε οδηγήσει σε διαφωνίες, με αποτέλεσμα το τέλμα των τότε προσπαθειών.

Ο σκοπός

Ο σκοπός ενός τέτοιου νομοθετήματος, που μετά (δικαιολογημένων ή αδικαιολόγητων) κόπων και βασάνων έχουμε, στο νομικό μας σύστημα, ήταν και είναι η θέσπιση νομικού πλαισίου που να διέπει την αδειοδότηση και τη λειτουργία Μονάδων Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής (ΜΙΥΑ), την εφαρμογή, από αυτές, μεθόδων ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ΙΥΑ), και τη δυνατότητα χρησιμοποίησης, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, της παρένθετης μητρότητας. Έπειτα, στόχος του νόμου, είναι η υποβοήθηση υπογόνιμων ατόμων στην απόκτηση τέκνων με βάση τα εκάστοτε σε ισχύ επιστημονικά δεδομένα της ιατρικής και της βιολογίας, με σεβασμό στις αρχές της βιοηθικής, και λαμβανομένου πάντοτε υπόψη του συμφέροντος του παιδιού που θα γεννηθεί μέσω της εφαρμογής μεθόδων ΙΥΑ.

Το περιεχόμενο – Σύντομη εξ όψεως παρουσίαση

Το πρώτο μέρος περιέχει εισαγωγικές διατάξεις, που καθορίζουν τον τίτλο του νόμου, την ερμηνεία του, το σκοπό του και το πεδίο εφαρμογής του.

Όπως ρητά διακηρύττεται, σκοπός του νόμου είναι:

(α) Η ρύθμιση του νομοθετικού πλαισίου εφαρμογής των μεθόδων της ΙΥΑ από τις ΜΥΙΑ, δηλαδή, των μεθόδων προς επίτευξη κυοφορίας που επιτυγχάνεται με άλλο τρόπο, πλην της φυσιολογικής ένωσης άνδρα και γυναίκας, σε μονάδες κατάλληλα αδειοδοτημένες, με τρόπο που να διασφαλίζεται ο σεβασμός της ελευθερίας του ατόμου και του δικαιώματος της προσωπικότητας και η ικανοποίηση της επιθυμίας για απόκτηση απογόνων με βάση τα δεδομένα της ιατρικής και της βιολογίας καθώς και τις αρχές της βιοηθικής.

(β) Επιπρόσθετα, η εφαρμογή των αναφερόμενων ΙΥΑ, κατά τρόπο που να λαμβάνεται κυρίως υπόψη το συμφέρον του παιδιού που θα γεννηθεί.

Οπότε, πρόκειται για ένα σκοπό συσχέτισης δύο, κατ’αρχάς, παράλληλων συμφερόντων. Έχουμε, από τη μία πλευρά, το πρώτο, το δικαίωμα ενός ατόμου να τεκνοποιεί με τις σύγχρονες επιστημονικές μεθόδους, ένα δικαίωμα που απορρέει από την ελευθερία ανάπτυξης της προσωπικότητας του, και έχουμε, από την άλλη, το συμφέρον του παιδιού που πρόκειται να προκύψει, να γεννηθεί, με τη χρήση αυτών των επιστημονικών μεθόδων, που έρχεται και λειτουργεί περιοριστικά προς το πρώτο.

Untitled Project

Το δικαίωμα της τεκνοποίησης είναι ένα ατομικό υπο-δικαίωμα, που απορρέει από την ελευθερία της ανάπτυξης της προσωπικότητας και της συμμετοχής στην κοινωνική ζωή, και έχει μια συνταγματική περιβολή. Στη γενικότητά του περιλαμβάνει, κατ’αρχάς, το δικαίωμα μη τεκνοποίησης, το δικαίωμα επιλογής του χρόνου τεκνοποίησης, του τρόπου τεκνοποίησης (με φυσικό ή τεχνητό τρόπο), και του αριθμού των τέκνων. Ο νόμος, νοείται ότι, δεν εισάγει απαγορεύσεις σε σχέση με τη φυσική τεκνοποίηση, αλλά ρυθμίζει τη χρήση των επιστημονικών μεθόδων τεχνητής γονιμοποίησης. Έπειτα, εξυπακούεται ότι, η θέση σε ισχύ του νόμου που ρυθμίζει, πλέον, τη δυνατότητα χρήσης των ΙΥΑ και παρένθετης μητέρας από συγκεκριμένα, μόνο, άτομα, και υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, καθιστά, ταυτόχρονα, μη νόμιμη, τη χρήση των ίδιων μεθόδων από άλλα άτομα και υπό συνθήκες που δεν ανταποκρίνονται στις νόμιμες προϋποθέσεις.

Το συμφέρον του παιδιού που πρόκειται να γεννηθεί είναι παράμετρος που αντανακλά αυτό το δημόσιο συμφέρον, και λειτουργεί, κατ’αρχάς, με ευρύτατο τρόπο, προς το δικαίωμα του ατόμου να τεκνοποιεί ελεύθερα με τη χρήση της επιστήμης. Από αυτό το συμφέρον, θα δούμε να προκύπτουν περαιτέρω περιορισμοί, που θεωρούνται ότι, εκφράζουν αυτό το συμφέρον. Θεωρούνται ότι το εκφράζουν, όχι με έναν αυθαίρετο τρόπο, αλλά με ένα επιστημονικά ή κοινωνικά διαπιστωμένο τρόπο.

Ο νόμος εφαρμόζεται σε ζευγάρια και μονήρη άτομα, στα δε μονήρη άτομα, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Ο νόμος εφαρμόζεται στα υποκείμενα που ορίζει για να αντιμετωπίζεται η αδυναμία απόκτησης τέκνων με φυσικό τρόπο ή για να αποφεύγεται η μετάδοση στο τέκνο σοβαρής ασθένειας. Το πεδίο εφαρμογής του νόμου λειτουργεί επιπρόσθετα περιοριστικά προς το δικαίωμα της ελεύθερης τεκνοποίησης με τεχνητό τρόπο. Γιατί μπορεί να γίνει χρήση των ΙΥΑ μόνο για να αντιμετωπίζεται η αδυναμία τεκνοποίησης με φυσικό τρόπο ή για να αποφεύγεται η μετάδοση σοβαρής ασθένειας στο τέκνο. Άρα, όχι για άλλους λόγους.

Το ζευγάρι στο νόμο αυτό είναι νομική έννοια, που προσδιορίζεται με βάση την ερμηνευτική διάταξη, και σημαίνει άντρα και γυναίκα που έχουν τελέσει νόμιμα γάμο ή διατηρούν σταθερή και μόνιμη σχέση. Το μονήρες άτομο, σύμφωνα με την ίδια ερμηνευτική διάταξη, είναι το πρόσωπο που δεν βρίσκεται σε σταθερή και μόνιμη σχέση με άλλο πρόσωπο. Οπότε, ένα ζευγάρι ή ακόμα και ένα μονήρες άτομο (κατ’αρχάς, υποκειμενική ευρύτητα), μπορούν να προχωρήσουν στη χρήση των ΙΥΑ, για να αντιμετωπίσουν την αδυναμία φυσικής τεκνοποίησης ή για να αποτρέψουν τη μετάδοση σοβαρής ασθένειας στο τέκνο, σύμφωνα με τις διατάξεις αυτού του νόμου.

Το δεύτερο μέρος του νόμου, περιέχει τα άρθα από 5 έως και 15, που καθιδρύουν ένα συλλογικό όργανο, το Συμβούλιο Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής («το Συμβούλιο»). Το Συμβούλιο είναι 11 μελές, στη σύνθεση του οποίου έχουν συμμετοχή, ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος, το Υπουργείο Υγείας, η Εταιρεία Κλινικών Εμβρυολόγων Κύπρου, η Εταιρεία Ανθρώπινης Αναπαραγωγής, ο Γενικός Εισαγγελέας, και ενδεχόμενη ανάμειξη προσώπων με γνώσεις ηθικής, ψυχολογίας ή κοινωνιολογίας. Η θητεία των μελών του είναι τετραετής με δυνατότητα ανανέωσης για μία ακόμα θητεία. Είναι μια γενική παρατήρηση ότι, ο νόμος, δίνει ιδιαίτερη έμφαση ως προς την αναγκαιότητα έλλειψης της σύγκρουσης συμφέροντος, προσπαθώντας, με εμφανή τρόπο, να κρατήσει το Συμβούλιο και τη λειτουργία του νόμου αυτού, γενικά, σε ένα υψηλό επίπεδο, αποκλείοντας, με κάθε δυνατό τρόπο, πιθανές οδούς διαφθοράς, για ένα ζήτημα, εξάλλου, μεγάλης κοινωνικής σπουδαιότητας, αλλά και επικινδυνότητας. Το άρθρο 11 ρυθμίζει τις αρμοδιότητες του Συμβουλίου. Σύμφωνα με το άρθρο αυτό, το Συμβούλιο φάινεται να έχει ένα πολλαπλό ρόλο, ελεγκτικό, ενημερωτικό, ατομικά συμβουλευτικό, κυρωτικό, και ερευνητικό.

Οι μέθοδοι ΙΥΑ

Το άρθρο 16 θεσπίζει κάποιες «γενικές αρχές» που διέπουν την ΙΥΑ, σύμφωνα με τις οποίες, η ΙΥΑ επιτρέπεται μόνο για να αντιμετωπίζεται η αδυναμία απόκτησης τέκνων με φυσικό τρόπο ή για να αποφεύγεται η μετάδοση στο τέκνο σοβαρής ασθένειας, και προς το συμφέρον του παιδιού που πρόκειται να γεννηθεί, ενώ η  δωρεά, προμήθεια, έλεγχος, επεξεργασία, συντήρηση, αποθήκευση και διανομή αναπαραγωγικών ιστών (ωοθηκικός ή ορχικός ιστός), γαμετών (σπερματοζωάριο του άνδρα και ωάριο ή ωοκύτταρο της γυναίκας) και εμβρύων (το αποτέλεσμα της γονιμοποίησης του σπερματοζωαρίου με το ωάριο), που προορίζονται για ΙΥΑ στον άνθρωπο, γίνεται σύμφωνα με το Ν.187(Ι)/2007. H χρήση της μεθόδου της προεμφυτευτικής γενετικής διάγνωσης/ελέγχου (pgd/pgs) του εμβρύου, δηλαδή της αφαίρεσης, επεμβατικά, με μικροχειρισμό πολικών σωματίων ή κυττάρων του εμβρύου προ της εμφύτευσης, προκειμένου αυτά να αναλυθούν γενετικά, επιτρέπεται μόνον αναφορικά με ιατρικές ενδείξεις που καθορίζονται και αναπροσαρμόζονται από Πρωτόκολλο που εκδίδει το Συμβούλιο, ενώ κάθε πράξη ΙΥΑ διενεργείται με την έγγραφη συγκατάθεση του ζευγαριού που επιθυμεί να αποκτήσει τέκνο, αφού προηγηθεί η καθορισμένη συμβουλευτική και ενημέρωση αναφορικά με τις μεθόδους, την ενδεχόμενη επιτυχία και τους πιθανούς κινδύνους από την εφαρμογή των τεχνικών αυτών, το ενδεχόμενο δημιουργίας πλεονασμάτων εμβρύων και τους πιθανούς τρόπους διαχείρισής τους, αποκλειομένης της περίπτωσης εμπορευματοποίησης, και αναφορικά με την πιθανότητα να προκύψουν ηθικά διλήμματα, πιθανές επακόλουθες ιατρικές και ψυχολογικές επιπτώσεις μετά την εφαρμογή των τεχνικών, καθώς και κοινωνικές, νομικές και οικονομικές συνέπειες από την εφαρμογή των μεθόδων ΙΥΑ. Ο αριθμός των εμβρύων που δημιουργούνται σε κάθε θεραπεία, λαμβανομένου υπόψη του ιατρικού ιστορικού και της ηλικίας κάθε γυναίκας, θα πρέπει να είναι τέτοιος ώστε να εξασφαλίζεται η καλύτερη δυνατή επιτυχία ανά προσπάθεια, τηρουμένου του δικαιώματος του ζευγαριού να ζητήσει όπως κατά την εφαρμογή της θεραπείας, μη δημιουργηθούν πλεονάσματα εμβρύων, νοουμένου ότι έχει προηγηθεί η σωστή ενημέρωση του ζευγαριού ότι από τη μη δημιουργία πλεονασμάτων υφίστανται μειωμένες πιθανότητες επίτευξης του επιδιωκόμενου αποτελέσματος.

Τα άρθρα 17 έως και 27 ρυθμίζουν τις συγκεκριμένες μεθόδους ΙΥΑ και τις προϋποθέσεις εφαρμογής τους. Το άρθρο 17, παράγραφος (1) προβλέπει ότι οι μέθοδοι ΙΥΑ είναι «μεταξύ άλλων» και οι εξής:

  • Η τεχνητή σπερματέγχυση, δηλαδή, η εισαγωγή σπερματοζωαρίων στο γυναικείο γεννητικό σύστημα, με οποιοδήποτε τρόπο, εκτός από την σεξουαλική επαφή, και
  • Η εξωσωματική γονιμοποίηση και μεταφορά εμβρύων, δηλαδή, η εκτός του σώματος της γυναίκας γονιμοποίηση ωαρίων, και η μεταφορά ενός ή περισσότερων εμβρύων στην ενδομήτρια κοιλότητα της ίδιας ή άλλης γυναίκας.

Από την αναφορά σε «μεταξύ άλλων» προκύπτει ενδεικτικότητα που προβληματίζει, αφού αφήνει να νοηθεί ότι υπάρχουν και άλλες μέθοδοι ΙΥΑ, που παρόλο που δεν ρυθμίζει ο νόμος ρητά, εάν δεν απαγορεύονται ρητά αλλού, μπορούν να επιτραπούν.

Η παράγραφος (2) του ιδίου άρθρου αναφέρεται σε τεχνικές που είναι συναφείς με τις ΙΥΑ, αλλά, προφανώς, δεν είναι ΙΥΑ, αναφέρεται σε αυτές όχι για να τις επιτρέψει ή να τις απαγορεύσει, μα για να δώσει την εννοιλογική διάσταση στην αναφορά του νόμου, και περιλαμβάνουν, ενδεικτικά και μη εξαντλητικά, την ενδοσαλπιγγική μεταφορά γαμετών, δηλαδή μεταφορά γαμετών στη σάλπιγγα, την ενδοσαλπιγγική μεταφορά ζυγωτών, δηλαδή, μεταφορά ζυγωτών στη σάλπιγγα, την ενδοωαριακή εισαγωγή σπερματοζωαρίου, δηλαδή, εισαγωγή ενός σπερματοζωαρίου εντός του ωοκυττάρου επεμβατικά, με μικροχειρισμό, την κρυοσυντήρηση εμβρύων και σπέρματος, την υποβοηθούμενη εκκόλαψη, δηλαδή, διάνοιξη της διαφανούς ζώνης του ωαρίου, την προεμφυτευτική γενετική διάγνωση, και οποιαδήποτε άλλη μέθοδος ήθελε εγκριθεί από το Συμβούλιο.

Το άρθρο 18 εισάγει κάποιους περιορισμούς υπό τύπο απαγορεύσεων, που είναι, μάλιστα, εκτενείς. Αυτοί οι περιορισμοί είναι άκρως σημαντικοί, θα’λεγε, κανείς, πιο σημαντικοί από αυτή τη διάταξη που επιτρέπει ενδεικτικά συγκεκριμένες μεθόδους, αφού τίθεται και το όριο, με γνώμονα την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, και την ηθική.

  • Απαγορεύεται η επίμειξη γενετικού υλικού δύο ατόμων του ιδίου φύλου σε οποιοδήποτε στάδιο της ΙΥΑ,
  • Απαγορεύεται η εκ των προτέρων δημιουργία εμβρύου in vitro χωρίς την ύπαρξη ζευγαριού αποδέκτη, με τη χρήση γαμετών από δύο δότες, με σκοπό την διάθεσή τους σε υπογόνιμα ζευγάρια,
  • Απαγορεύεται η τοποθέτηση ζωϊκών γαμετών ή ζωικών εμβρύων σε γυναίκα,
  • Απαγορεύεται η παραβίαση οποιασδήποτε διάταξης του περί της Σύμβασης για την Προστασία των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και της Αξιοπρέπειας του Ανθρώπου αναφορικά με την εφαρμογή της Βιολογίας και Ιατρικής (Κυρωτικός) και άλλες Συναφείς με την Εφαρμογή της Σύμβασης Διατάξεις Νόμου,
  • Απαγορεύεται η αντικατάσταση πυρήνα κυττάρου γαμέτη με πυρήνα κυττάρου ανθρώπινου όντος και η επακόλουθη δημιουργία εμβρύου,
  • Απαγορεύεται η διαφοροποίηση της γενετικής δομής κυττάρου, ενώ αυτό αποτελεί μέρος εμβρύου, εκτός από τις περιπτώσεις που αυτό αποσκοπεί στην ανίχνευση και θεραπεία σοβαρής γενετικής νόσου,
  • Απαγορεύεται η τοποθέτηση εμβρύου σε ζώο.
  • Απαγορεύεται η δημιουργία εμβρύου in vitro για σκοπούς έρευνας,
  • Απαγορεύεται η έρευνα σε έμβρυα in vitro που δημιουργήθηκαν με σκοπό την επίτευξη εγκυμοσύνης με την εφαρμογή μεθόδων ΙΥΑ, εκτός από τις περιπτώσεις κατά τις οποίες δημιουργήθηκαν πλεονάσματα εμβρύων που προέκυψαν μετά από θεραπεία ΙΥΑ, εφόσον εξασφαλιστεί η συγκατάθεση του ζευγαριού και υπό την προϋπόθεση ότι έχει ληφθεί έγκριση από το Συμβούλιο και την Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής,
  • Απαγορεύεται η απόσπαση εμβρυικών βλαστοκυττάρων από έμβρυο για σκοπούς έρευνας, εκτός κατόπιν εξασφάλισης ειδικής άδειας του Συμβουλίου,
  • Απαγορεύεται η εισαγωγή ή και η διακίνηση εμβρύων με σκοπό την εξαγωγή εμβρυικών βλαστοκυττάρων: Νοείται ότι, επιτρέπεται η εισαγωγή εμβρύων αποθανατοποιημένων βλαστοκυττάρων που δημιουργήθηκαν πριν το έτος 2002 για σκοπούς έρευνας, εφόσον έχει εξασφαλιστεί θετική βιοηθική αξιολόγηση της έρευνας από την Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής,
  • Απαγορεύεται η κλωνοποίηση για αναπαραγωγικούς ή θεραπευτικούς σκοπούς, η δημιουργία ανθρωπίνων εμβρύων ανδρογενετικών ή γυναικογενετικών, χιμαιρών και υβριδίων,
  • Απαγορεύεται η αφαίρεση και κρυοσυντήρηση ορχικού ιστού και ωοθηκικού ιστού από δότη (βέβαια, αυτή η απαγόρευση δημιουργεί κάποια σύγχυση, με αναφορά στα άρθρα 29επ. του νόμου, που προβλέπουν τη διαδικασία της κρυοσυντήρησης, υπό τις προϋποθέσεις του νόμου),
  • Απαγορεύεται η επιλογή φύλου, εκτός αν αυτή γίνεται για να αποφευχθεί σοβαρή νόσος του εμβρύου η οποία συνδέεται με το φύλο και σε τέτοια περίπτωση λαμβάνεται η γραπτή έγκριση του Συμβουλίου,
  • Απαγορεύεται η δωρεά γαμετών από τον ίδιο δότη πέραν της μίας φοράς. Δότης γαμετών δύναται να δωρίσει γαμέτες μόνο μια φορά, και κάθε ΜΙΥΑ οφείλει, πριν χρησιμοποιήσει τους γαμέτες συγκεκριμένου δότη, να επιβεβαιώσει, έπειτα από έλεγχο του σχετικού μητρώου, ότι ο δότης αυτός δεν έχει δωρίσει γαμέτες στο παρελθόν,
  • Απαγορεύεται η χρήση γαμετών από τον ίδιο δότη σε περισσότερες από μία οικογένειες. σε περίπτωση επίτευξης εγκυμοσύνης από γαμέτες του εν λόγω δότη, οι λοιποί γαμέτες του δότη αυτού τελούν σε αναμονή για μελλοντική χρήση από την ίδια οικογένεια,

Το άρθρο 19 προβλέπει ειδικότερα για την προεμφυτευτική γενετική διάγνωση, και το άρθρο 20 προβλέπει ειδικότερα για την έρευνα σε γαμέτες.Το άρθρο 21 καθορίζει τις προϋποθέσεις εφαρμογής των ΙΥΑ.

Ηλικία: Οι μέθοδοι ΙΥΑ εφαρμόζονται σε ενήλικα πρόσωπα μέχρι την ηλικία φυσικής ικανότητας αναπαραγωγής του υποβοηθούμενου προσώπου, που θεωρείται το 50ο έτος ηλικίας. Οπότε, μέθοδοι ΙΥΑ δεν εφαρμόζονται σε ανήλικους, ούτε σε άτομα άνω των 50 ετών. Ωστόσο, το Συμβούλιο, δύναται να παραχωρεί εξαιρέσεις, ως προς το ανώτατο όριο ηλικίας, κατόπιν αίτησης των ενδιαφερομένων, στην οποία εκτίθενται οι ειδικοί λόγοι για τους οποίους ζητείται η παραχώρηση εξαίρεσης.

Υγεία: Πριν από την υποβολή σε μεθόδους ΙΥΑ διενεργείται υποχρεωτικός εργαστηριακός/βιολογικός έλεγχος, σύμφωνα με τις διατάξεις του περί Προτύπων Ποιότητας και Ασφάλειας (Δωρεά, Προμήθεια, Έλεγχος, Επεξεργασία, Συντήρηση, Αποθήκευση και Διανομή) Ανθρώπινων Ιστών και Κυττάρων Νόμου, καθώς και υποχρεωτικός εργαστηριακός/βιολογικός έλεγχος για οποιοδήποτε άλλο νόσημα ήθελε καθορισθεί από το Συμβούλιο, σε συνεργασία με την αρμόδια αρχή, και ακολουθεί γνωστοποίηση για τα επιπρόσθετα αυτά νοσήματα για τα οποία θα πρέπει να διενεργηθεί βιολογικός έλεγχος που δημοσιεύεται στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας. Σε περίπτωση που τα πρόσωπα που μετέχουν στην εφαρμογή των μεθόδων ΙΥΑ είναι οροθετικοί στον ιό της επίκτητης ανοσολογικής ανεπάρκειας ή άλλων μεταδοτικών ασθενειών, ακολουθούνται οι ειδικές οδηγίες του σχετικού Κώδικα Πρακτικής του Συμβουλίου.

Μονήρη άτομα: Σε περίπτωση που μονήρες άτομο επιθυμεί να αποκτήσει παιδί με μεθόδους ΙΥΑ, υποβάλλει αίτηση στο Συμβούλιο, το οποίο εγκρίνει γραπτώς το αίτημα, αφού ικανοποιηθεί ότι, στη συγκεκριμένη περίπτωση, συντρέχουν επαρκώς αιτιολογημένοι ιατρικοί ή άλλοι λόγοι, που να δικαιολογούν την εφαρμογή ΙΥΑ, λαμβανομένου πάντοτε υπόψη του συμφέροντος του παιδιού. Νοείται ότι, σε περίπτωση αρνητικής απόφασης, το Συμβούλιο ενημερώνει γραπτώς και αιτιολογημένα το ενδιαφερόμενο πρόσωπο. Ουσιαστικά, τα μονήρη άτομα μπορούν να τεκνοποιήσουν με χρήση μεθόδων ΙΥΑ, εάν συντρέχουν ιατρικοί ή άλλοι λόγοι, που δημιουργούν αδυναμία φυσικής τεκνοποίησης, και λαμβανομένου υπόψη του συμφέροντος του παιδιού, ενώ η διακριτική εξουσία του Συμβουλίου φαίνεται να είναι ευρεία, σε σχέση με την εκτίμηση των λόγων που συνιστούν φυσική αδυναμία τεκνοποίησης και το συμφέρον του παιδιού.

Η παρένθετη μητέρα

Άκρως σημαντικά είναι τα άρθρα 22 μέχρι 27, που ρυθμίζουν το θέμα της τεκνοποίησης δια της χρήσης παρένθετης μητέρας, που ορίζεται ως η περίπτωση κατά την οποία μία γυναίκα κυοφορεί και γεννά (φέρουσα ή κυοφόρος), ύστερα από εξωσωματική γονιμοποίηση και μεταφορά εμβρύων, με χρήση γενετικού υλικού ξένου προς την ίδια, για λογαριασμό ενός ζευγαριού, το οποίο επιθυμεί να αποκτήσει παιδί αλλά αδυνατεί για ιατρικούς λόγους. Η τεκνοποίηση με τη μέθοδο της παρένθετης μητέρας επιτρέπεται πλέον μόνο για έγγαμα ζευγάρια, με τις εξής προϋποθέσεις, που πρέπει να συντρέχουν σωρευτικά, και να ακολουθουνται, με σειρά προτεραιότητας:

(α) Ετοιμασία γραπτής δήλωσης, σύμφωνα με την οποία όλα τα εμπλεκόμενα πρόσωπα δέχονται να υποβληθούν στη συγκεκριμένη μέθοδο και δεν έχει συμφωνηθεί οποιοδήποτε οικονομικό αντάλλαγμα.

(β) Υποβολή αίτησης στο Συμβούλιο, σύμφωνα με τον τύπο που καθορίζεται με απόφαση του Συμβουλίου, δυνάμει της οποίας, το Συμβούλιο, μπορεί να εκδώσει γραπτή έγκριση, αφού ικανοποιηθεί ότι:

  • Υπάρχει επαρκής απόδειξη ότι η γυναίκα στο ζευγάρι που θέλει να αποκτήσει παιδί είναι ιατρικώς αδύνατο να κυοφορήσει,
  • Η γυναίκα που προσφέρεται να κυοφορήσει είναι, λαμβανομένης υπόψη της γενικής κατάστασης της υγείας της, κατάλληλη για κυοφορία,
  • Τα ωάρια που θα εμφυτευθούν στην κυοφόρο δεν ανήκουν στην ίδια, αλλά προέρχονται, είτε από τη γυναίκα που επιθυμεί να αποκτήσει παιδί, είτε από δότρια,
  • Υπογράφηκε γραπτή δήλωση, σύμφωνα με την οποία όλα τα εμπλεκόμενα πρόσωπα δέχονται να υποβληθούν στη συγκεκριμένη μέθοδο και δεν έχει συμφωνηθεί οποιοδήποτε οικονομικό αντάλλαγμα,
  • Τόσο η γυναίκα που επιθυμεί να αποκτήσει παιδί όσο και εκείνη που προτίθεται να κυοφορήσει το παιδί έχουν τη μόνιμη κατοικία ή τη συνήθη νόμιμη διαμονή τους στη Δημοκρατία,
  • Προηγείται ψυχολογική αξιολόγηση, τόσο της γυναίκας η οποία πρόκειται να κυοφορήσει το παιδί, όσο και του ζευγαριού που επιδιώκει να αποκτήσει παιδί, λαμβάνοντας υπόψη την έκθεση του ειδικού συνεργάτη της ΜΙΥΑ,
  • Διενεργούνται ιατρικές εξετάσεις, που καθορίζει το Συμβούλιο, τόσο της γυναίκας που πρόκειται να κυοφορήσει το παιδί, όσο και του ζευγαριού που επιδιώκει να το αποκτήσει.

(γ) Έκδοση δικαστικού διατάγματος. Εκδίδεται κατόπιν γραπτής αίτησης, που υποβάλλει το ζευγάρι που επιθυμεί να αποκτήσει παιδί με παρένθετη μητέρα. Το Δικαστήριο εκδίδει το διάταγμα αφού ικανοποιηθεί πρώτα ότι, το ζευγάρι, έχει τελέσει νόμιμα γάμο, και έχει εξασφαλίσει τη γραπτή έγκριση του Συμβουλίου. Το Δικαστήριο, κατά την έκδοση διατάγματος παρένθετης μητρότητας, δύναται να θέτει τέτοιους όρους και να δίδει οδηγίες, τις οποίες κρίνει αναγκαίες για την αποτελεσματικότερη εφαρμογή του διατάγματος και για την επίτευξη των σκοπών για τους οποίους αυτό εκδίδεται.

(δ) Σύναψη γραπτής συμφωνίας χωρίς αντάλλαγμα. Μετά την έκδοση του διατάγματος παρένθετης μητρότητας και πριν τη σύλληψη του εμβρύου για σκοπούς υλοποίησης παρένθετης μητρότητας, συνάπτεται γραπτή συμφωνία μεταξύ, αφενός, της παρένθετης μητέρας και του συζύγου της, σε περίπτωση που αυτή είναι έγγαμη, και, αφετέρου, του ζευγαριού που έχει τελέσει νόμιμα γάμο και που επιδιώκει την απόκτηση τέκνου. Ο όρος «αντάλλαγμα» δεν περιλαμβάνει την καταβολή των δαπανών που απαιτούνται για την επίτευξη της εγκυμοσύνης, την κυοφορία, τον τοκετό και τη λοχεία ή κάθε θετική ζημιά της κυοφόρου εξαιτίας αποχής της από την εργασία, καθώς και τις αμοιβές για εξαρτημένη εργασία, τις οποίες αποστερήθηκε λόγω απουσίας με σκοπό την επίτευξη της εγκυμοσύνης, και λόγω της κυοφορίας, του τοκετού και της λοχείας. Αυτά μπορούν να πληρωθούν στην παρένθετη μητέρα, ως αποζημιώσεις, με τον πιο κάτω αναφερόμενο τρόπο. Η συμφωνία πρέπει να έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο και να προνοεί κατ’ ελάχιστον, σωρευτικά, ότι:

  • Η παρένθετη μητέρα δεν θα είναι ο γονέας του παιδιού,
  • Η παρένθετη μητέρα, με τη γέννηση του παιδιού, θα το παραδώσει αμέσως στο ζευγάρι με το οποίο σύναψε τη συμφωνία,
  • Το ζευγάρι που υπέγραψε τη συμφωνία θα είναι οι γονείς του παιδιού,
  • Πριν την τοποθέτηση του εμβρύου έχει εκδοθεί εγγυητική επιστολή χρονικής διάρκειας 11 μηνών, η οποία καλύπτει τα έξοδα τα εγκυμοσύνης, του τοκετού και της λοχείας για την περίπτωση εκείνη που το ζευγάρι που υπέγραψε τη συμφωνία δεν καλύπτει τα έξοδα παρακολούθησης της εγκυμοσύνης, του τοκετού και της λοχείας περιλαμβανομένων των εξόδων τυχόν επιλόχειων επιπλοκών
  • Κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης θα καλύπτονται τα έξοδα παρακολούθησης της εγκυμοσύνης και ότι μετά από τη γέννηση του παιδιού το ζευγάρι που υπόγραψε θα αναλάβει αμέσως τη φροντίδα του παιδιού και τα έξοδα του τοκετού.

Νοείται ότι, η διαπραγμάτευση συμφωνιών παρένθετης μητρότητας σε εμπορική βάση απαγορεύεται. Ο νόμος θεσπίζει σωρεία ποινικών αδικημάτων σχετικών με την προσπάθεια απόδοσης εμπορικής βάσης σε μια συμφωνία όπως αυτή της παρένθετης μητέρας. Ομοίως, απαγορεύεται και η διαφήμιση ότι πρόσωπο είναι ή μπορεί να είναι πρόθυμο να συνάψει συμφωνία παρένθετης μητρότητας ή να διαπραγματευθεί ή να διευκολύνει τη σύναψη συμφωνίας παρένθετης μητρότητας, ή ότι πρόσωπο ψάχνει για γυναίκα που επιθυμεί να γίνει παρένθετη μητέρα ή για άτομα που θέλουν μια γυναίκα να κυοφορήσει παιδί ως παρένθετη μητέρα. Ποινικά αδικήματα σχετικά με αυτή την απαγόρευση μπορεί να διαπράξει και ο ιδιοκτήτης, εκδότης ή και αρχισυντάκτης εφημερίδας ή περιοδικού που κυκλοφορεί σε έντυπη ή διαδικτυακή ή ηλεκτρονική μορφή και περιέχει τέτοια διαφήμιση, όπως και το πρόσωπο που εκδίδει ή προκαλεί τη δημοσίευση διαφήμισης μέσω οποιουδήποτε τηλεπικοινωνιακού, διαδικτυακού ή ηλεκτρονικού συστήματος, και το πρόσωπο το οποίο διανέμει ή προκαλεί να διανεμηθεί ή να μεταδοθεί ή να διαδοθεί διαφήμιση με οποιοδήποτε τρόπο και το οποίο ως εκ της θέσης ή της ιδιότητάς του είναι αρμόδιο να γνωρίζει το γεγονός.

Ως προς τις νομικές συνέπειες της εφαρμογής της μεθόδου, η παρένθετη μητέρα δεν θεωρείται ότι είναι γονέας του παιδιού. Το ζευγάρι που επιδιώκει την απόκτηση τέκνου μέσω παρένθετης μητρότητας είναι οι γονείς του τέκνου που θα γεννηθεί, και ως τέτοιοι, έχουν όλα τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που η ιδιότητα αυτή συνεπάγεται. Το ζευγάρι υποχρεούται να παραλάβει το τέκνο αμέσως μετά τη γέννησή του και σε καμιά περίπτωση μπορεί να αρνηθεί να παραλάβει το τέκνο ή να το εγκαταλείψει για οποιοδήποτε λόγο. Πρόσωπο που απέκτησε τέκνο μέσω παρένθετης μητρότητας και το οποίο αρνείται να το παραλάβει ή το εγκαταλείπει για οποιοδήποτε λόγο διαπράττει ποινικό αδίκημα και σε περίπτωση καταδίκης του υπόκειται σε ποινή φυλάκισης που δεν υπερβαίνει τα 5 χρόνια. Ο αριθμός των εμβρύων που μεταφέρονται στην ενδομήτρια κοιλότητα της παρένθετης μητέρας καθορίζεται στο νόμο. Σε περίπτωση που ο ένας από το ζευγάρι αποβιώσει ή και οι δύο γονείς αποβιώσουν μετά τη σύλληψη του παιδιού, ισχύουν οι διατάξεις του περί Σχέσεων Γονέων και Τέκνων Νόμου.

Υπάρχει δυνατότητα επιδίωξης προσβολής της μητρότητας, που ασκείται μέσα σε προθεσμία 6 μηνών από τον τοκετό, είτε από την τεκμαιρόμενη μητέρα, είτε από την κυοφόρο γυναίκα. Νοείται ότι, η κυοφόρος γυναίκα μπορεί να διεκδικήσει τη μητρότητα, μόνο στην περίπτωση που αποδειχθεί ότι το τέκνο κατάγεται βιολογικά από την τελευταία. Η δικαιούχος ασκεί την προσβολή αυτοπροσώπως ή μέσω του νομίμου αντιπροσώπου της, κατόπιν εξασφάλισης σχετικής άδειας από το δικαστήριο.

Άλλα

Ρυθμίζεται, επίσης, η διάθεση των γαμετών. O αριθμός των εμβρύων, που δύναται να μεταφερθούν στην ενδομήτρια κοιλότητα σε περίπτωση εξωσωματικής γονιμοποίησης είναι έως 2 έμβρυα μέχρι τη συμπλήρωση του 38ου έτους της ηλικίας της γυναίκας, και έως 3 έμβρυα για γυναίκες ηλικίας από 39 μέχρι και 50 ετών. Προνοείται η κρυοσυντήρηση γαμετών και εμβρύων, που εφαρμόζεται για τη διαφύλαξη και τη μελλοντική χρήση τους σε μεθόδους ΙΥΑ και καθορίζεται, κατ’ ανώτατο όριο και με τις προϋποθέσεις που θέτει ο νόμος. Επιτρέπεται η χρήση κρυοσυντηρημένων εμβρύων για περίοδο από 6 μέχρι 18 μήνες μετά το θάνατο του προσώπου στο οποίο ανήκουν τα έμβρυα, νοουμένου ότι υπάρχει γραπτή συγκατάθεση του προσώπου αυτού, η οποία είχε δοθεί πριν το θάνατό του και έχει ληφθεί σχετική έγκριση από το Συμβούλιο. Η κρυοσυντήρηση γαμετών προερχόμενων από ανήλικα πρόσωπα, δηλαδή από πρόσωπα κάτω των 18 ετών, επιτρέπεται μόνο για αποδεδειγμένα ιατρικούς σκοπούς και μόνο για αυτόλογη χρήση και μετά από πλήρη ενημέρωση η οποία γίνεται κατά τρόπο που να ανταποκρίνεται στην ηλικία και το βαθμό ωριμότητας του παιδιού, όπως καθορίζεται σε Κανονισμούς, και εφόσον τηρούνται οι περαιτέρω όροι που προβλέπει ο νόμος. Επιτρέπεται η διάθεση γαμετών και εμβρύων με σκοπό την υποβοήθηση στην απόκτηση τέκνου με μεθόδους ΙΥΑ. Απαγορεύεται η έναντι αμοιβής οποιαδήποτε διάθεση ή αγορά ή χρήση γαμετών και εμβρύων προερχόμενων από δότη. Δεν συνιστά αμοιβή η καταβολή των απαραίτητων δαπανών.

Υπάρχουν πρόνοιες για τους δότες στο άρθρο 33. Η ταυτότητα του δότη ή του ζευγαριού που έχει προσφέρει τους γαμέτες ή τα έμβρυα, δεν γνωστοποιείται στο ζευγάρι που επιθυμεί να αποκτήσει τέκνο, και του τέκνου και των γονέων του, δεν γνωστοποιείται στο δότη γαμετών ή εμβρύων. Ιατρικές πληροφορίες που αφορούν τον δότη είναι εμπιστευτικές και φυλάσσονται με απόλυτη μυστικότητα στις ΜΙΥΑ και σε κωδικοποιημένη μορφή στο Συμβούλιο στο αρχείο δοτών και πρόσβαση στο αρχείο αυτό επιτρέπεται μόνο στο τέκνο για λόγους σχετικούς με την υγεία του και μετά από έγκριση του Συμβουλίου. Ο δότης πρέπει να είναι ενήλικας με πλήρη δικαιοπρακτική ικανότητα. Σε περίπτωση διάθεσης σπέρματος, ο δότης πρέπει να μην έχει συμπληρώσει το 45ο  έτος της ηλικίας του και σε περίπτωση διάθεσης ωαρίων, η δότρια πρέπει να μην έχει συμπληρώσει το 35ο έτος της ηλικίας της. Η χρήση δότη μεγαλύτερης ηλικίας επιτρέπεται σε εξαιρετικές περιπτώσεις, που  πρέπει να περιγράφονται και να δικαιολογούνται στα αρχεία της ΜΙΥΑ και κατόπιν έγκρισης του Συμβουλίου. Πρόσωπο γίνεται δεκτό ως δότης μόνο αφού υποβληθεί στην καθορισμένη κλινική/ψυχολογική αξιολόγηση και διαπιστωθεί ότι δεν πάσχει από οποιοδήποτε κληρονομικό, γενετικό ή μεταδοτικό νόσημα. Κανένας δότης δεν υποβάλλεται σε οποιαδήποτε γενετική εξέταση, παρά μόνο αφού τύχει κατάλληλης μη καθοδηγητικής γενετικής συμβουλευτικής από ειδικούς γενετικούς συμβούλους και παράσχει τη γραπτή συγκατάθεσή του. Απαγορεύεται η χρήση νωπού σπέρματος ή ωαρίου που προέρχεται από δότη χωρίς τον προηγούμενο εργαστηριακό έλεγχο. Το ζευγάρι μετά από συμβουλευτική διαδικασία δικαιούται να επιλέξει το δότη που θα χρησιμοποιήσει, χωρίς να αποκαλύπτεται σε αυτό η ταυτότητά του, ή το έμβρυο που θα χρησιμοποιήσει χωρίς να αποκαλύπτεται η ταυτότητα των δοτών που χρησιμοποιήθηκαν για τη δημιουργία του. Απαγορεύεται η λήψη γαμετών ή εμβρύων για σκοπούς ΙΥΑ από κλινικώς νεκρά πρόσωπα ή θανόντες. Έμβρυα που δεν έχουν χρησιμοποιηθεί για ΙΥΑ μέχρι τη 14η ημέρα από τη γονιμοποίηση καταστρέφονται υποχρεωτικά, χωρίς να υπολογίζεται ο ενδιάμεσος χρόνος κρυοσυντήρησής τους. Απαγορεύεται η μεταφορά εμβρύων που δημιουργήθηκαν με σπερματοζωάρια ή ωάρια πέραν του ενός προσώπου κατά τη διάρκεια του ίδιου κύκλου θεραπείας, και προβλέπονται, επίσης, ποινικά και διοικητικά αδικήματα.

Ρυθμίζεται η διακίνηση ανθρώπινου αναπαραγωγικού ιστού, γεμέτη ή εμβρύου, από και προς άλλα κράτη μέλη, καθώς και από και προς τρίτη χώρα. Απαγορεύεται η εισαγωγή, η δημιουργία και η διακίνηση στη Δημοκρατία ανθρώπινου αναπαραγωγικού ιστού, γαμέτη και εμβρύου τα οποία προέρχονται από κλωνοποίηση. Απαγορεύεται η εισαγωγή, η δημιουργία και/ή η διακίνηση στη Δημοκρατία ανδρογενετικών και γυναικογενετικών εμβρύων καθώς επίσης υβριδίων και χιμαιρών. Η διακίνηση ανθρώπινου αναπαραγωγικού ιστού, γαμέτη και εμβρύου γίνεται υπό συνθήκες οι οποίες εξασφαλίζουν την ιχνηλασιμότητα του ως άνω γενετικού υλικού, από τον δότη έως τον λήπτη και το αντίστροφο και τηρούνται τα σχετικά στοιχεία από τις ΜΙΥΑ και τα ιδρύματα ιστών.

Υπάρχουν ειδικές πρόνοιες για τις ΜΙΥΑ και τα ιδρύματα ιστών, την εφαρμογή συστήματος ελέγχων και επιθεωρήσεων, και προβλεπόμενα ποινικά και διοιητικά αδικήματα, ποινές και κυρώσεις. Το άρθρο 51 περιέχει μεταβατική διάταξη.

Δεν θα έλεγα ότι ο νόμος, δομικά, συντακτικά και ευρύτερα νομοτεχνικά, είναι κάποιο τέλειο νομοθέτημα. Αντίθετα, υπάρχουν κάποιες αδυναμίες, που θα διαφανούν καλύτερα με τη χρήση του, στην πράξη. Επίσης, διαμορφώνει εκ νέου την τοποθέτηση και έκταση των διαφόρων ηθικών διλημμάτων, πέρα από το ότι δημιουργεί και νέα νομικά ερωτήματα. Ανάμεσα στην καινοτομία, που επιχειρεί να εισάγει, και στην προσπάθεια διασφάλισης ότι, αυτή, δεν θα οδηγήσει σε κοινωνική εκτροπή και επιστημονικά τερατουργήματα, χορηγεί στο Συμβούλιο ευρύτατες εξουσίες, και δυνατότητα να υπερβεί, τους αρχικά τιθέμενους περιορισμούς, για παράδειγμα, σε σχέση με το ανώτατο ηλικιακό όριο για την εφαρμογή των ΙΥΑ, ή την χρήση τους από μονήρες άτομο, παράλληλα, καθιστώντας αυτό, το Συμβούλιο, θεωρητικά αδιάφθορο και επιστημονικά πλήρες. Θα γίνει ξεχωριστή αναφορά για το καθεστώς των ΜΙΥΑ, τη διαδικασία αδειοδότησης, και τις ενέργειες που πρέπει να γίνουν εντός της προθεσμίας του νόμου, από τις μονάδες που σήμερα εφαρμόζουν ΙΥΑ χωρίς νομικό πλαίσιο. Εν καιρώ, θα γίνουν, ενδεχομένως, ξεχωριστές αναφορές για κάποια από τα θέματα που θεσπίζονται νομικά, σε συνάρτηση με τους βιοηθικούς τους προβληματισμούς, και κάποια συγκριτική επισκόπηση, σε ενδοευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο.

Advertisements

Υποβολή σχολίου

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s