(Πολιτιστικά Δικαιώματα)

CulturalRightsLogo

Στο πλέγμα των προστατευόμενων ανθρωπίνων δικαιωμάτων περιλαμβάνεται και μια κατηγορία δικαιωμάτων ή μια ενότητα δικαιωμάτων που τείνουν να υπο-κατηγοριοποιούνται, η οποία είναι, ίσως, κάπως παραμελημένη, συγκριτικά με τις υπόλοιπες κατηγορίες δικαιωμάτων (π.χ. ατομικά, κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά, κτλ). Πρόκειται για τα «πολιτιστικά δικαιώματα» (cultural rights).

Σύμφωνα με το άρθρο 27 της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα:

  1. Καθένας έχει το δικαίωμα να συμμετέχει ελεύθερα στην πνευματική ζωή της κοινότητας, να χαίρεται τις καλές τέχνες και να μετέχει στην επιστημονική πρόοδο και στα αγαθά της

  2. Καθένας έχει το δικαίωμα να προστατεύονται τα ηθικά και υλικά συμφέροντά του που απορρέουν από κάθε είδους επιστημονική, λογοτεχνική ή καλλιτεχνική παραγωγή του.

Το άρθρο 22 προσθέτει ότι:

Κάθε άτομο, ως μέλος του κοινωνικού συνόλου, έχει δικαίωμα κοινωνικής προστασίας. Η κοινωνία, με την εθνική πρωτοβουλία και τη διεθνή συνεργασία, ανάλογα πάντα με την οργάνωση και τις οικονομικές δυνατότητες κάθε κράτους, έχει χρέος να του εξασφαλίσει την ικανοποίηση των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτιστικών δικαιωμάτων που είναι απαραίτητα για την αξιοπρέπεια και την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητάς του.

Η αρχική σύλληψη των «πολιτιστικών δικαιωμάτων», ειδικότερα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ήταν δομημένη πάνω στην αναγκαιότητα της διασφάλισης της πολιτιστικής πολυφωνίας, διεθνικά, αφού μέσα από τον πόλεμο είχε, μάλλον, εμπεδωθεί καλά, μεταξύ άλλων, η ανάγκη προστασίας, ανάπτυξης και ανάδειξης του εθνικού αυτοκαθορισμού.

Από μια πιο νομική οπτική γωνιά, θα μπορούσε να τύχει παρατήρησης ότι, γενικά, από τη «διεθνότητα», η όλη σύλληψη, πέρασε και επεκτάθηκε στην «προσωπικότητα» του ατόμου, θεωρούμενη μέσα στο πλαίσιο της δημοκρατικής κοινωνίας.

Κάπως έτσι επιτεύχθηκε και το Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα, όπου, στο άρθρο 15 προβλέπει ότι:

  1. Τα συμβαλλόμενα Κράτη, αναγνωρίζουν σε όλους το δικαίωμα:

    α) Συμμετοχής στην επιμορφωτική ζωή,

    β) Να ωφελούνται από την επιστημονική πρόοδο και τις εφαρμογές,

    γ) Να ωφελούνται από την προστασία των ηθικών και υλικών συμφερόντων τα οποία προκύπτουν από κάθε επιστημονικό, φιλολογικό ή καλλιτεχνικό έργο τους. 

  1. Τα μέτρα που θα λάβουν τα συμβαλλόμενα Κράτη για την εξασφάλιση της πλήρους άσκησης του δικαιώματος αυτού πρέπει να συμπεριλαμβάνουν τα απαιτούμενα για την εξασφάλιση της συντήρησης, της ανάπτυξης και της μετάδοσης της επιστήμης και της μόρφωσης.

  2. Τα συμβαλλόμενα Κράτη αναλαμβάνουν την υποχρέωση να σεβαστούν την απαραίτητη ελευθερία στις επιστημονικές έρευνες και δημιουργικές δραστηριότητες.

  3. Τα συμβαλλόμενα κράτη αναγνωρίζουν τα ωφελήματα τα οποία πρέπει να προκύψουν από την ενθάρρυνση και ανάπτυξη της συνεργασίας και τις διεθνείς επαφές στον τομέα της επιστήμης και της μορφώσεως.

Το άρθρο 27 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Αστικά και Πολιτικά Δικαιώματα συμπληρώνει την όλη εικόνα, προβλέποντας ότι:

Στα Κράτη όπoυ υπάρχoυv εθvoτικές, θρησκευτικές ή γλωσσικές μειovότητες, τα πρόσωπα πoυ αvήκoυv σε αυτές δεv μπoρoύv vα στερηθoύv τoυ δικαιώματoς vα έχoυv, από κoιvoύ με τα άλλα μέρη της oμάδας τoυς, τη δική τoυς πoλιτιστική ζωή, vα εκδηλώvoυv και vα ασκoύv τη δική τoυς θρησκεία ή vα χρησιμoπoιoύv τη δική τoυς γλώσσα.

H  «Διακήρυξη του Fribourg» για τα πολιτιστικά δικαιώματα (2007) ήταν ένα ωραίο επιστέγασμα της πολυετούς προσπάθειας μιας διεθνούς ομάδας (Fribourg Group), για συγκέντρωση, συγκεκριμενοποίηση, ανάπτυξη, και εμπέδωση των πολιτιστικών δικαιωμάτων.

Τα νομοθετικά και μη κείμενα που βρίσκονται διάσπαρτα σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο και σε συστάσεις ή άλλου είδους διακηρύξεις διεθνών οργανισμών (π.χ. ΟΗΕ / UNESCO), και που σχετίζονται ή μπορούν να σχετιστούν άμεσα ή έμμεσα με την προστασία των «πολιτιστικών δικαιωμάτων», είναι αρκετά.

Ομοίως, οι εγχώριοι νόμοι που υπήρξαν και υπάρχουν [π.χ. διατάξεις που περιέχονται στην «πολεοδομική νομοθεσία» ή αλλού, πιο άμεσα σχετικοί νόμοι όπως ο περί αρχαιοτήτων νόμος, ο νόμος σχετικά με την ανέγερση και τοποθέτηση μνημείων σε ανοιχτούς χώρους, ο περί διατηρητέων οικοδομών νόμος, οι νόμοι σχετικά με την εξαγωγή ή επιστροφή πολιτιστικών αγαθών, οι διάφοροι κυρωτικοί νόμοι, όπως, μεταξύ άλλων, ο περί της Συμβάσεως περί της Προστασίας της Παγκοσμίου Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομίας (Κυρωτικός) Νόμος του 1975, ο περί της Σύμβασης για την Προστασία της Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς της Ευρώπης (Κυρωτικός) Νόμος του 1988, ο  περί του Δεύτερου Πρωτοκόλλου της Διεθνούς Σύμβασης για την Προστασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς σε Περίπτωση Ένοπλης Σύρραξης (Κυρωτικός) Νόμος του 2001, ο  περί της Σύμβασης του Εκπαιδευτικού, Επιστημονικού και Πολιτιστικού Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών / ΟΥΝΕΣΚΟ για την Προστασία της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (Κυρωτικός) Νόμος του 2005, κυρωτικοί διακρατικών συμφωνιών νόμοι, και άλλοι, όλη η συναφής δευτερογενής νομοθεσία, η νομολογία, κτλ].

Δεν υπάρχει ενιαία νομοθετική ρύθμιση για ό,τι θα μπορούσε να ονομαστεί, με μια φράση, «προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς», πηγή από την οποία να απορρέουν, σαφώς και αντιστοίχως, τα «πολιτιστικά δικαιώματα». Η ενοποίηση όλων των υφιστάμενων νομοθετημάτων θα’ταν ένα δύσκολο (μα εφικτό) έργο, αλλά και μια ενδιαφέρουσα πρόκληση. Αυτή θα μπορούσε, ίσως, να καταστήσει και πιο ορατούς τους εχθρούς των δικαιωμάτων αυτών. Η φτώχεια, για παράδειγμα, είναι ένας από αυτούς τους «εχθρούς», που απειλεί, περαιτέρω, με πολιτιστική φτώχεια. Στην ίδια βάση μπορούν να γίνουν κατανοητοί και οι διάφοροι περιορισμοί των δικαιωμάτων αυτών. Με ένα απλό παράδειγμα, πρόσφατα απασχόλησε την Κυπριακή κοινωνία, όπως και παλαιότερα την Ελλαδική, η δυνατότητα του Κράτους να επιτρέπει την ενοικίαση αρχαιολογικών χώρων από ιδιώτες. Πρόκειται για ένα είδος περιορισμού ενός πολιτιστικού δικαιώματος (π.χ. συγκεκριμένης χρονικής διάρκειας περιορισμός της ελευθερίας πρόσβασης του κοινού στο συγκεκριμένο αρχαιολογικό μνημείο και απόλαυσής του), που εισήγαγε δυνητικά ο νομοθέτης και εφήρμοσε η διοίκηση σε συγκεκριμένη περίπτωση, το θεμιτό του οποίου κρίνεται με βάση τις γνωστές αρχές της αναλογικότητας. Δεν ήταν καθόλου αξιοπερίεργο που ουδεμία τοποθέτηση είχε γίνει, η οποία να δείχνει ότι εννοείται η έννοια των πολιτιστικών δικαιωμάτων, και, στη βάση αυτή, των περιορισμών τους, και των περιορισμών των περιορισμών τους. Απασχόλησε, επίσης, πρόσφατα, η κρατική δραστηριότητα σχετικά με τη φύλαξη αρχαιολογικών ευρημάτων σε αποθηκευτικούς χώρους, χωρίς απογραφή, και η έλλειψη (επαρκούς) κανονιστικού πλαισίου για την απογραφή και εξασφάλιση πρόσβασης του κοινού σε αυτά.

Τα (ατομικά ή μη ομαδικά) «πολιτιστικά δικαιώματα», όπως προσεγγίζονται σήμερα, δεν περιορίζονται στο δικαίωμα στην εκπαίδευση ή επιμόρφωση (όπως τα παλαιά Συντάγματα προστατεύουν, κατατάσσοντάς το στα κοινωνικά δικαιώματα) ή στα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια. Απορροφώντας ύλη (ή δεχόμενα πολλές αντανακλάσεις) από άλλα προστατευόμενα δικαιώματα (π.χ. ελευθερία της έκφρασης), συνθέτουν ένα μεγάλο και ιδιαίτερο πλαίσιο, τοποθετημένο σε μια παράλληλη βάση, με κάποιες δυναμικές κλαδικής αυτονόμησης, που, παρά το γεγονός ότι δεν είναι ακόμα, νομικά, καλά οριοθετημένες (επομένως, και κάπως διφορούμενες), αυτές οι δυναμικές φαίνεται, τουλάχιστον, να απασχολούν, ότι μπορεί να υπάρχουν.

Πέρα από τον κατάλογο «πολιτιστικών δικαιωμάτων» που προκύπτει μέσα από τη Διακήρυξη του Fribourg (και κατηγοριοποιούνται περαιτέρω σε δικαιώματα ταυτότητος, επικοινωνίας και δημιουργίας), τα «πολιτιστικά δικαιώματα» σχετίζονται με ένα ευρύτερο τρόπο με την τέχνη, την επιστήμη και τον πολιτισμό (όπου «πολιτισμός», στον βαθμό που μπορεί να οριστεί, περιλαμβάνει όλα αυτά), όπως και αυτά θεωρούνται ευρέως (με ειδικότερες πτυχές τους να εντοπίζονται στην αρχαιολογία, την ανθρωπολογία, τη λογοτεχνία και σε πολλούς άλλους κλάδους), και έχουν ως στόχο να παρέχουν εγγυήσεις ότι τα άτομα, ανεξαρτήτως εθνικής καταγωγής, φύλου, κοινωνικής τάξης, ή άλλου χαρακτηριστικού, έχουν καί πρόσβαση αλλά καί συμμετοχή στον «πολιτισμό» της επιλογής τους, καθώς και δυνατότητα απόλαυσης του «πολιτισμού» και των προϊόντων του πολιτισμού, υπό συνθήκες ισότητας, αξιοπρέπειας και έλλειψης διακρίσεων ικανών να δημιουργήσουν δυσμένεια.

Για την άσκηση των πολιτιστικών δικαιωμάτων, το Κράτος υποτίθεται ότι, θα πρέπει να παρέχει, μεταξύ άλλων, όλες τις πληροφορίες σε σχέση με τα διαθέσιμα κονδύλια για τον πολιτισμό, και για τη διάθεσή τους σε συγκεκριμένες διοργανώσεις, με τρόπο ώστε η πληροφόρηση να είναι εφικτό να ληφθεί από τους πολίτες, αλλά και η συμμετοχή των πολιτών να μην αποκλείεται με χρήση συγκεκριμένων κριτηρίων. Θα πρέπει, επίσης, να δημιουργήσει την υποδομή για την εφαρμογή πολιτικών πολιτιστικής προώθησης της πολιτιστικής ταυτότητας, ως παράγοντα αμοιβαίας εκτίμησης μεταξύ των ατόμων, των ομάδων, των διαφόρων εθνικών περιοχών, να προωθεί εργαλεία ευαισθητοποίησης και απόλαυσης της πολιτιστικής κληρονομιάς των διαφόρων εθνικών ομάδων και των μειονοτήτων, και πολλά άλλα, ως προς τα οποία ο ρόλος των ΜΜΕ είναι, επίσης, πολύ σημαντικός.

Επί της έννοιας των «πολιτιστικών δικαιωμάτων» αναπτύχθηκε, με παρόμοια πορεία, η έννοια της «πολιτιστικής δικαιοσύνης» (cultural justice), η οποία, επίσης, ενώ αρχικά ερμηνεύονταν ως έννοια συναφής με την εξομάλυνση των διαφορών μεταξύ των διαφορετικών πολιτισμών, και δη των πολιτισμών των μειονοτήτων, ή των εθνοπολιτισμικών συγκρούσεων, όπως θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν αλλιώς, έχει, πλέον, επεκταθεί, ώστε να περιλαμβάνει κάθε ζήτημα που βρίσκεται μέσα στη σφαίρα του «πολιτισμού» και άπτεται των «πολιτισμικών δικαιωμάτων» ή «πολιτιστικών δικαιωμάτων», έστω κι εάν περιορίζεται σε εσωτερική κοινωνικοοικονομική βάση ή, με άλλη οπτική, σε λειτουργία εσωτερικών κάθετων συγκρούσεων ή ζητημάτων ενδοεθνικών μειονοτήτων (για όσους εμμένουν στην προσέγγιση των μειονοτήτων). Τα αιτήματα για «πολιτιστική δικαιοσύνη» φαίνεται ότι προκύπτουν, κυρίως, εκεί όπου τίθεται ζήτημα κοινωνικής ή οικονομικής ανισότητας ή, με όρους πιο προσιτούς στη συνταγματική ορολογία, παρέμβαση σε πολιτιστικό δικαίωμα και ενδεχόμενο πρόβλημα δυσαναλογίας. Θα μπορούσε, βεβαίως, να πει, κανείς, ότι και αυτή η έννοια της «δικαιοσύνης» είναι, κατά κάποιο τρόπο, πολιτισμική, ειδικότερα στον βαθμό που εκφράζει συγκεκριμένο σύστημα αξιών, παραδόσεων ή γνώσεων μιας ομάδας ανθρώπων σε συγκεκριμένο χωρόχρονο, και όπου εντοπίζονται δικαιϊκές διαφοροποιήσεις όσο απομακρυνόμαστε από συναφείς ή συναφώς επηρεασμένες πολιτισμικές νόρμες.

Η προστασία των πολιτιστικών δικαιωμάτων (άρα και της πολυπολιτισμικότητας, δια της διαπολιτισμικότητας) συνυφαίνεται με την θεώρηση του ζητήματος του πολιτισμικού σχετικισμού (και κατ’ επέκταση του ηθικού σχετικισμού), αναφορικά με το οποίο μπορούν να αναπτυχθούν διάφορες θεωρίες, ως προς τη δυνατότητά του να συγκεραστεί με τα ανθρώπινα δικαιώματα (της επιπολιτισμένης Δύσης), και τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να συμβεί κάτι τέτοιο (ή τα όρια ή γραμμές μεθοδολογικής προσέγγισης).

Η πολύ σύντομη μνεία συνοδεύεται από την ελπίδα ότι θα υπάρξει συνέχεια, και, ευκαιρίας δοθείσης, θα ανοιχτεί, μέσα στο 2017, κι ένα μικρό παράθυρο σε αυτό το σημαντικό θέμα, των πολιτιστικών δικαιωμάτων. Γιατί τα πολιτιστικά δικαιώματα θα πρέπει, μάλλον, να αναδεικνύονται παράλληλα με την προσπάθεια ανάδειξης του πολιτισμού ενός τόπου, ως μέρος του.

Advertisements

Υποβολή σχολίου

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.