ΕΔΔΑ: Το μη εύλογο ύψος των αποζημιώσεων για δυσφήμιση ως δυσανάλογος περιορισμός της ελευθερίας της έκφρασης

Προχθές (15.06.2017), το ΕΔΔΑ (Chamber), εξέδωσε μια ακόμα απόφαση αναφορικά με την οποία επανέρχονται διάφοροι ωραίοι προβληματισμοί: εάν πρόκειται για μια οδό «παρέμβασης», από μέρους του ΕΔΔΑ, στις εγχώριες δικαιοδοσίες ή απλά μια πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση της αρχής της αναλογικότητας, εκεί όπου ο περιορισμός στο ατομικό δικαίωμα, για την προστασία των δικαιωμάτων των άλλων, είναι η καταδίκη και η επιβολή αποζημιώσεων ή αντίστοιχα ποινής. Φυσικά, δεν αποκλείεται να γίνει χρήση της παραπομπής της στην ευρεία σύνθεση (Grand Chamber) πριν τελεσιδικήσει η απόφαση και η αναφορά είναι υπό τέτοια επιφύλαξη.

Ο λόγος για την Independent Newspapers (Ireland) Limited v. Ireland (αίτηση αρ. 28199/15), όπου το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παράβαση του δικαιώματος της ελευθερίας έκφρασης των προσφευγόντων (άρθρο 10 ΕΣΔΑ), επειδή οι αποζημιώσεις που (καταρχάς καλώς) επιδικάστηκαν εις βάρος τους σε υπόθεση δυσφήμισης (δια σειράς άρθρων που δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδα των προσφευγόντων τα τέλη του 2004) ήταν δυσανάλογα υψηλές και ως τέτοιες «μη αναγκαίες σε μια δημοκρατική κοινωνία». Οι πρωτόδικες αποζημιώσεις ήταν €1.872.000,00 και είχαν περιοριστεί από την πλειοψηφία του Supreme Court στο ποσό των €1.250.000,00. Οι προσφεύγοντες δεν αντέδρασαν στην καταδίκη και είχαν, μάλιστα, εκδώσει την αναγκαία απολογία, είχαν εφεσιβάλει, όμως, την απόφαση ως προς το ύψος των αποζημιώσεων, τις οποίες θεωρούσαν πολύ υψηλές. Το ζήτημα αντανακλά, κατά την άποψη των προσφευγόντων, το γεγονός ότι δεν υπήρχαν, κατά τον ουσιώδη τουλάχιστον χρόνο, στο Ιρλανδικό δίκαιο, τα εχέγγυα αποτροπής επιδίκασης τέτοιων υψηλών αποζημιώσεων.

Το ΕΔΔΑ δεν «ελέγχει», ακριβώς, το ύψος των αποζημιώσεων που επιδικάζει ένα δικαστήριο ή τον τρόπο άσκησης της δικαστικής εξουσίας. Θεωρεί την πορεία και τον τρόπο καθορισμού του ύψους των αποζημιώσεων σε υποθέσεις δυσφήμισης ως παράγοντα που συνυφαίνεται με την ελευθερία της έκφρασης (το περιοριζόμενο δικαίωμα). Ή, με άλλα λόγια, θεωρεί αυτά μέρος της κρατικής παρέμβασης στο δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης (μετά την καταδίκη) που συμβάλλει και στον ποιοτικό προσδιορισμό της καταδίκης, με τρόπο ώστε η μη διατήρηση της αρχής της αναλογικότητας σε εκείνο το μέρος, να μπορεί να δημιουργήσει εκεί την παράβαση που δεν υπάρχει με αυτή την καταδίκη. Η παράβαση δια του τρόπου καθορισμού και του ύψους των επιδικασθέντων αποζημιώσεων τοποθετεί περαιτέρω σκαλιά ισορροπίας. Μπορεί, λέει, μια καταδίκη (το γεγονός ότι υπήρξε) να δικαιολογείται υπό τις περιστάσεις μιας υπόθεσης και η ίδια να μην συνιστά παράβαση του δικαιώματος ελευθερίας της έκφρασης, αλλά η αξιολόγηση με βάση την αρχή της αναλογικότητας δεν σταματά εκεί, στο εάν καλώς υπήρξε καταδίκη. Συνεχίζει στο στάδιο υπολογισμού των αποζημιώσεων (ή αντίστοιχα, θα μπορούσε να πει, κανείς, επιβολής της ποινής), ώστε να μην δικαιολογείται οποιασδήποτε φύσης ή έκτασης καταδίκη, αλλά τέτοια που να είναι ανάλογη.

Η φύση ή έκταση της καταδίκης δεν συνιστά τόσο αυτοτελή δυναμική, αλλά προσθέτει στο σύνολο της δυναμικής εκείνης που επιφέρει (και εν προκειμένω ενισχύει) την κάμψη στην άσκηση του δικαιώματος (εάν αυτή η περιγραφή μπορεί να αποδώσει τον όρο «chilling effect»). Στον φόβο, δηλαδή, του να μην διωχθεί ή εναχθεί ο δημοσιογράφος προστίθεται η παράμετρος του μην επιδικαστούν εις βάρος του εξωπραγματικές αποζημιώσεις στο υψηλό επίπεδο που έθεσαν κάποιες δικαστικές αποφάσεις, τις οποίες ο ίδιος μπορεί να μην είναι σε θέση να αποδώσει (ώστε να μην διαφέρουν σε κάτι από την αχρείαστη εξόντωσή του). Επομένως η κάμψη στην άσκηση του δικαιώματος που προκαλεί αυτός ο φόβος ενισχύεται, και αυτή η ενίσχυση του «chilling effect», της αποτρεπτικότητας (σε αυτό τον βαθμό), είναι που κρίνεται «μη αναγκαία σε μια δημοκρατική κοινωνία».

Το ΕΔΔΑ δεν αφαιρεί από τη δικαστική φαρέτρα τη δυνατότητα να επιδικάζονται υψηλές αποζημιώσεις γενικά, όταν αυτό είναι αναγκαίο· επιβάλλει, όμως, την «εύλογη» αποζημίωση και δη την ξεκάθαρη και συγκεκριμένη στοιχειοθέτηση του «εύλογου» της αποζημίωσης. Το «εύλογο» της αποζημίωσης συνιστά περιορισμό ως προς την έκτασή της όχι μόνον έναντι στην πλήρη αποζημίωση (εύλογη μείωση), αλλά και έναντι στη μη υπερ-αποζημίωση (που ξεπερνά την πραγματική ζημιά του θύματος). Η κρίση του Δικαστή που επιδικάζει αποζημιώσεις είναι ελεύθερη, αλλά όχι αυθαίρετη· πρέπει σε αυτήν να φαίνεται καθαρά η συλλογιστική διαδρομή και οι παράγοντες που συνέτειναν στο να επιδικαστεί συγκεκριμένο ποσό.

Θίγει, έτσι, το ΕΔΔΑ, την περίπτωση όπου δεν φαίνεται καθαρά αυτή η συλλογιστική διαδρομή. Κατά τα λοιπά, η θεωρία των σκοπών της αποζημίωσης και οι τάσεις διαφυγής από τον κλασσικά αποκαταστατικό (μη κυρωτικό / μη ποινικό) ρόλο της (όπου τα προσωπικά χαρακτηριστικά του δράστη και ο βαθμός του πταίσματός του – που αυτός έχει σημασία ως προς τον προσδιορισμό της ευθύνης του – είναι καταρχάς αδιάφορα ως προς τον υπολογισμό των αποζημιώσεων), είναι μεγάλη και δεν απαντάται σε αυτή την απόφαση ή και γενικότερα στη νομολογία του ΕΔΔΑ ή και στα σχετικά προηγούμενα των Tolstoy Miloslavsky v. the United Kingdom (αίτηση αρ. 18139/91) και Independent News and Media and Independent Newspapers Ireland Limited v. Ireland (αίτηση αρ. 55120/00). Ούτε το ΕΔΔΑ αρνείται την ύπαρξη αποτρεπτικότητας εγγενώς στην αποζημίωση (ειδικά σε καιρούς οικονομικής κρίσης) αλλά και στην ίδια τη δικαστική διαδικασία ή τη δυνατότητα επιδίκασης «τιμωρητικών αποζημιώσεων» ή «παραδειγματικών αποζημιώσεων» κατά τη Rookes v. Barnard [1964] 1 All E. R. 367 και τις μετέπειτα στο κοινό δίκαιο και σε ορισμένες περιπτώσεις (όπου θα’ λεγε κανείς ότι στοιχεία του δημοσίου δικαίου εισβάλλουν στο ιδιωτικό δίκαιο). Μπροστά, όμως, στο ενδεχόμενο ύπαρξης και κάποιας νεοφανούς (και κάπως επίμονης) τάσης επιδίκασης «ασύλληπτων» αποζημιώσεων (ενάντια στα κριτήρια της προσβασιμότητας, προβλεψιμότητας και σαφήνειας), ειδικά σε υποθέσεις δυσφήμισης και ειδικά σε υποθέσεις «υψηλού προφίλ» (όπου εμπλέκονται δημόσια πρόσωπα), υπενθυμίζεται το «εύλογο» (με την έννοια του «μη αυθαίρετου» ή «επαρκώς στοιχειοθετημένου») και άρα το πιο οικείο σε εμάς «δίκαιο» της αποζημίωσης.

Το ΕΔΔΑ, επίσης, δεν έθιξε τόσο τη δυνατότητα των ενόρκων, που χρησιμοποιούνται σε ορισμένες δικαιοδοσίες, όπως και στην Ιρλανδία, να κρίνουν το θέμα των αποζημιώσεων στις κάπως πιο σύνθετες περιπτώσεις μη περιουσιακής ζημιάς (παρόλο που, προφανώς, δεν την θεωρεί απλή και ασφαλή διαδικασία), αλλά τον παράλληλο τότε (νομολογιακής προέλευσης) περιορισμό των Δικαστών (πριν τη νέα νομοθεσία που στο μεταξύ είχε θεσπιστεί το 2009) ως προς το να παρέχουν στους ενόρκους, πέρα από τις γενικές πληροφορίες, και διατηρώντας τον αναγκαίο βαθμό ευελιξίας, συγκεκριμένες φόρμουλες ή πιθανά πλαίσια αποζημιώσεων που να συνιστούν έναν αξιόπιστο οδηγό. Περαιτέρω, έθιξε και το γεγονός ότι και το Supreme Court, που μείωσε τις αποζημιώσεις, καλώς μεν παραμέρισε την πρωτόδικη απόφαση σε σχέση με τις αποζημιώσεις, αλλά ούτε το ίδιο ανέλυσε τον συλλογιστικό τρόπο με τον οποίο κατέληξε στον υπολογισμό των μειωμένων αποζημιώσεων, παρόλη την εξαιρετική φύση της δυνατότητας να κρατά την υπόθεση και να προβαίνει το ίδιο στον υπολογισμό αυτό (να μην στείλει την υπόθεση πίσω στο High Court) και παρά το ύψος των αποζημιώσεων που ήταν από τα μεγαλύτερα που επιδικάστηκαν ποτέ στην Ιρλανδία. Και παρά την ύπαρξη των προαναφερόμενων νομολογιακών προηγούμενων του ΕΔΔΑ που απλά εκτέθηκαν με την αναγνώριση ότι δεν άλλαξαν το εγχώριο δίκαιο. Περιστάσεις υπό τις οποίες αναμένονταν, τουλάχιστον, εκτός από την επαναδιατύπωση των βασικών αρχών που ισχύουν σε υποθέσεις του είδους, ένας σαφής υπολογισμός για το πώς καταλήγει στο συγκεκριμένο ελάχιστα μειωμένο ποσό. Σε εκείνο τον βαθμό δικαιοδοσίας, το ΕΔΔΑ φαίνεται να ανέμενε από το Supreme Court να πάρει την ευκαιρία και να παρέχει το ίδιο έναν αξιόπιστο οδηγό, με δεδομένη την εγγενή πολυπλοκότητα και ασάφεια του να αποφασίζουν οι ένορκοι τις αποζημιώσεις.

 

Advertisements

Υποβολή σχολίου

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.