Μια κινητή δικαιοσύνη

Συνιστά μια ιδιαίτερη πρωτοβουλία η πρόσφατη ανακοίνωση του Supreme Court (UK) ότι, ανά χρονικά διαστήματα, μέλη του θα ταξιδεύουν, θα εδρεύουν προσωρινά και θα συνεδριάζουν σε πόλεις άλλες από το Λονδίνο (από το Westminster, όπου είναι η μόνιμη έδρα του SC), έχοντας αρχίσει ήδη από το Edinburgh κατά την προεδρία του  Lord Neuberger και συνεχίζοντας υπό την προεδρία της Lady Hale με το Belfast (έπεται το Cardiff), με προοπτική ο κόσμος, που δεν έχει εύκολη πρόσβαση στην Αγγλική πρωτεύουσα, να έχει την ευκαιρία να γνωρίσει καλύτερα το δικαστήριο αυτό, που αποφαίνεται δεσμευτικά επί των πιο σοβαρών ζητημάτων που αφορούν όχι μόνον την Αγγλία (αλλά και τη Σκωτία και την Ουαλία και τη Βόρεια Ιρλανδία κ.λπ.). Οι ακροάσεις του Belfast θα αφορούν σε υποθέσεις που καταπιάνονται με σοβαρά ηθικοκοινωνικονομικά ζητήματα. Η μία από αυτές είναι η πολυσυζητημένη, στη βρετανική κοινωνία, άρνηση ενός αρτοποιού / ζαχαροπλάστη να φτιάξει ένα cake, το οποίο του παρήγγειλε πελάτης, όπου να αναγράφεται πάνω σύνθημα υποστηρικτικό των ομοφυλοφιλικών γάμων, στη βάση της οποίας ο πελάτης είχε παραπονεθεί για διακριτική μεταχείριση.

Το χαλαρό ανάγνωσμα της Κυριακής παραπέμπει τη σκέψη στον καιρό της «πλανόδιας δικαιοσύνης», μα ταυτόχρονα και σε κάτι που θα μπορούσε να (επανα)θεωρηθεί ως «καινοτόμο» (αν και οι δίκες του SC μεταδίδονται και μέσω διαδικτύου). Η όποια (νομική) «καινοτομία» του εγχειρήματος έγκειται στην προσέγγιση μιας σύγχρονης ανάγκης, υπηρεσίες και φορείς που εδρεύουν σε πρωτεύουσες και δημιουργούν φυσικές δυσκολίες πρόσβασης σε όλο τον υπόλοιπο κόσμο (που δεν εδρεύει στην πρωτεύουσα ή που δεν μπορεί εύκολα να ταξιδέψει ως εκεί), να αναπτύσσουν τέτοιους μηχανισμούς δυνατής και δυνητικής αποκέντρωσης, στις περιπτώσεις όπου μπορεί να κριθεί ότι χρειάζεται ή κάθε τόσο, διασφαλίζοντας (κατά το δυνατόν) την ίση προσβασιμότητα. Μια τέτοιου είδους «διεύρυνση», στον τομέα της δικαιοσύνης, απαντά και σε μια επιμέρους (πιο παραμελημένη) πτυχή του δικαιώματος πρόσβασης στη δικαιοσύνη· μια πτυχή που εστιάζει στη γεωγραφική (αντί στην οικονομική, νομική ή άλλη) δυνατότητα πρόσβασης στη δικαιοσύνη, που συνιστά, επίσης, την πρακτική διάσταση. Η πτυχή αυτή αναφέρεται στην ανάγκη γεωγραφικής εγγύτητας τόσο των μηχανισμών υποβολής του παραπόνου (κυρίως αυτών), όσο και (αρνητικά) της μη δυνατότητας, η γεωγραφική απόσταση, να επιδράσει αρνητικά στη συμμετοχή στη διαδικασία και κατ’ επέκταση στο αποτέλεσμα. Με δεδομένο ότι η γεωγραφική απόσταση δημιουργεί συνθήκες αυξημένων εξόδων και ανάγκη ανάλωσης περαιτέρω χρόνου, οι παράγοντες αυτοί θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στις διάφορες ρυθμίσεις του δικαιώματος πρόσβασης στη δικαιοσύνη, για τη διασφάλιση της ισότητας στη δυνατότητα απόλαυσης του δικαιώματος αυτού.

Οι «πρακτικές» αυτές διαστάσεις του δικαιώματος πρόσβασης στη δικαιοσύνη μετατρέπονται πλέον σε κοινωνικές, και ο λόγος αρχίζει να γίνεται για το δικαίωμα των πτωχών να έχουν πρόσβαση στη δικαιοσύνη ή των κατοίκων αγροτικών περιοχών να ασκήσουν ένα τέτοιο δικαίωμα. Αντίστοιχα, στην προσπάθεια πρόκλησης ευλυγισίας του δικαιώματος στις διάφορες κοινωνικές ανάγκες, που το ολοκληρώνει, προσθέτοντας, σε αυτό, την πραγματική (μη θεωρητική – νομοθετική) καθολικότητα που χρειάζεται. Βέβαια, οι γεωγραφικές αποστάσεις στην Κύπρο είναι μικρές και ο αριθμός των δικηγόρων μεγάλος, που, ακόμα και λαμβανομένης υπόψη και της έλλειψης μέσων μετακίνησης πλην της οδικής (με ιδιωτικά ή δημόσια μέσα) από τη μια πόλη στην άλλη, μπορεί να μην δημιουργούν δυσκολίες πρόσβασης σε νομικές – δικαστικές υπηρεσίες, συγκρίσιμες με αυτές που υφίστανται σε άλλες χώρες. Ωστόσο, δεν σημαίνει πως η έλλειψη μηχανισμών διευκόλυνσης της πρόσβασης στη δικαιοσύνη, όσον αφορά Δικαστήρια που εδρεύουν στην πρωτεύουσα ή Δικαστήρια που έχουν δικαιοδοσία σε άλλες πόλεις (π.χ. με επίτρεψη καταχωρίσεων τοπικά), είναι μια κατάσταση που θα συνεχίσει να είναι ανεκτή στην πορεία των χρόνων. Βέβαια, και η ηλεκτρονική δικαιοσύνη (ή καλύτερα η χρήση της τεχνολογίας στη δικαιοσύνη, που επιβάλλεται), αναμένεται ότι, ως ένα βαθμό, θα εξυπηρετήσει και αυτή την αναγκαιότητα.

Παράλληλα με τη σκέψη ότι το εγχείρημα του SC συνιστά μια εκσυγχρονισμένη αντίληψη της «πλανόδιας δικαιοσύνης», όχι τόσο τύπου «mobile courts», όσο για σκοπούς κοινωνικής γνωριμίας, θυμήθηκα ότι  έχω προλάβει τον καιρό εκείνο, όπου δικαστής της Πάφου μετέβαινε μια φορά την εβδομάδα στην Πόλη Χρυσοχούς, για να εκδικάζει τις εκεί υποθέσεις. Στο άλλο άκρο, βλέπουμε σε διάφορες άλλες περιοχές (π.χ. India, Congo, Malaysia, Bangladesh, Pakistan, Guatemala, Jordan, κ.λπ.) να γίνεται, τα τελευταία χρόνια, λόγος για “mobile courts», ελληνιστί «κινητά δικαστήρια», ή για περιορισμένα συναφή προγράμματα. Τέτοια εννοούνται τα δικαστήρια που δεν μετακομίζουν απλά προσωρινά σε κάποια άλλη πόλη για τη διεκπεραίωση συγκεκριμένων υποθέσεων (όπως στο εγχείρημα του SC ή του Πάφιου δικαστή τουλάχιστον ως το 2005-2006), αλλά περιοδεύουν μέσα σε ένα «δικαστικό λεωφορείο» (ή και σε πλοίο) και τριγυρίζουν στις επαρχίες ή τις απομακρυσμένες περιοχές, για να επιλύσουν τις απλές διαφορές «στο πόδι» (συνήθως με μεθόδους εναλλακτικής επίλυσης) ή επείγουσες καταστάσεις ή ακόμα και περίπλοκες διαφορές· θεωρώντας αυτή την παλαιομοδίτικη τακτική (συνήθως) των αναπτυσσόμενων χωρών ή των χωρών σε κάποια εμπόλεμη κατάσταση ή κατάσταση ανάγκης (που φέρνει τη δικαιοσύνη στην πόρτα του κάθε πολίτη, όπως ένας γαλατάς το γάλα) ως μια τάχα σύγχρονη αναγκαιότητα που απορρέει από το δικαίωμα πρόσβασης στη δικαιοσύνη. Με αυτή την προσέγγιση, το δικαίωμα πρόσβασης στη δικαιοσύνη είναι αντιληπτό ως δικαίωμα άμεσης διαθεσιμότητας ή ακόμα και διαφημιζόμενης (εμπορευματοποιημένης) προσφοράς της δικαιοσύνης (όταν αυτή δεν ζητείται συγκεκριμένα), ως αυτή να ήταν ένα αγαθό προς κατανάλωση.

 

Τουλάχιστον στην Ινδία (όπου το δίκαιο είναι σχετικά ανεπτυγμένο) ήταν ένα αρκετά μελετημένο διάβημα αυτό (όπως και η εισαγωγή των “evening courts”), το 2007 (ιδέα του πρώην Chief Justice P. N. Bhagwati, για το οποίο θεσπίστηκε και η Gram Nyayalayas Act, 2008) και συνδυάζεται και με τη τεχνολογία, δηλαδή κάθε φορά που έρχεται το δικαστήριο στην περιοχή, αποστέλλεται και ενημερωτικό SMS, ώστε να δημιουργείται μια οργανωμένη κατάσταση. Θυμίζει, περαιτέρω, ότι σε κάποιες περιπτώσεις, υφίσταται και στον «ανεπτυγμένο κόσμο» περιορισμένα ο θεσμός της κινητής δικαιοσύνης (π.χ. επιτόπια επιθεώρηση από το δικαστήριο). Πρόσφατα, συζητήθηκε η εισαγωγή του θεσμού των κινητών δικαστηρίων και στην Tanzania, με τη δημιουργία σημείων «one-stop centres for justice», μεταξύ άλλων, και ως μια οδός επαναφοράς και ενίσχυσης της εμπιστοσύνης του κόσμου στον θεσμό της δικαιοσύνης.

Η δικαιοσύνη ως «κινητή υπηρεσία», για σκοπούς εξυπηρέτησης του δικαιώματος πρόσβασης στη δικαιοσύνη, στην πιο συντηρητική σκέψη, είναι, μάλλον, υπερβατική, γιατί ξεφεύγει από την παθητική διάσταση της προσβασιμότητας, και αποκτά μια υπερ-ενεργητική διάσταση, που υπερβαίνει ακόμα και την απλή λήψη θετικών μέτρων από το Κράτος για τη διασφάλιση της (παθητικής) προσβασιμότητας (και της ισότητας σε σχέση με αυτήν), και αναφέρεται σε μια δικαιοσύνη που κινείται η ίδια και περιφέρεται μέσα στο κοινωνικό σύνολο, για να καταστήσει αισθητή την ύπαρξή της και διαθέσιμες έως προβαλλόμενες (με αυτή την έννοια προσβάσιμες) τις υπηρεσίες της. Η «κινητικότητα», από την άλλη, υπάρχει, κατά κάποιον τρόπο, και στα σύγχρονα “online courts”, όπου η δικαιοσύνη μπαίνει στο σπίτι του καθενός από έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή (βλ. και ένα ενδιαφέρον άρθρο από την Κίνα) ή επειδή άλλως πώς μπορεί να είναι μια εύκολα / ανοιχτά παρεχόμενη υπηρεσία, εάν απαλλαγεί από κάποιες παραδοσιακές πεποιθήσεις. Το μόνο σίγουρο είναι ότι το δικαίωμα πρόσβασης στη δικαιοσύνη δεν θα έχει το ίδιο περιεχόμενο τα επόμενα χρόνια, με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο.

Ως ένα βαθμό, το θέμα (τις διαστάσεις παθητικότητας / ενεργητικότητας) κάλυψε ο αντίστοιχος διάλογος για τη «δημοσιότητα» της δίκης σε συνάρτηση με την απευθείας τηλεοπτική της μετάδοση. Τώρα συμβαίνει στο θέμα της «προσβασιμότητας» της δίκης. Η «δημοσιότητα» και η «προσβασιμότητα» σε σχέση με τη δικαιοσύνη και η αναζήτηση των ορίων που συνιστούν κάθε φορά το «δικαίωμα» ή καλύτερα το «κοινωνικό δικαίωμα». Εάν η επικράτηση της φτώχειας και η αύξηση των μεταναστευτικών ρευμάτων και στον δυτικό κόσμο ή η ανάγκη για επιτάχυνση της δικαιοσύνης ή η γενικότερη τάση για κοινωνικοποίηση της δικαιοσύνης ή για εναλλακτικότητα στην επίλυση των διαφορών ή όλα μαζί βγάλουν από το σεντούκι παμπάλαιες πρακτικές και τις προμοτάρουν ως «καινοτόμες» ιδέες ή διαφοροποιημένα προσφερόμενες δια της τεχνολογίας, θα ήταν μια επιβεβαίωση της θεωρίας εκείνης της… περιστρεφόμενης, μέσα στον χρόνο, κοινωνικής πραγματικότητας. Αυτής που θέλει την ιστορία να είναι ο πιο πιστός, του μέλλοντος, καθρέφτης.

Αν μη τι άλλο, «εμπνευστικό» το εγχείρημα του SC να… «ταξιδέψει».

Ένα ποίημα του Ρίτσου:

«Ανέβαινε, κατέβαινε τη σκάλα.

Λίγο λίγο το πάνω και το κάτω

συγχέονταν μέσα στην κούρασή του
έπαιρνα το ίδιο νόημα- κανένα νόημα-

ένα ίδιο σημείο ενός τροχού περιστρεφόμενου.

Κι αυτός, ασάλευτος, δεμένος στον τροχό,

με την ιδέα πως ταξιδεύει τάχα,

νιώθοντας τον αγέρα να χτενίζει προς τα πίσω τα μαλλιά του,

παρατηρώντας τους συντρόφους του,

πετυχημένα μεταμφιεσμένους σε πολυάσχολους ναύτες,

τραβώντας ανύπαρκτα κουπιά,

να βουλώνουν τ’ αυτιά με κερί,

ενώ οι Σειρήνες είχαν πεθάνει

εδώ και τρεις χιλιάδες τουλάχιστον χρόνια.»

Γ. Ρίτσος

Advertisements

Υποβολή σχολίου

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s