Δικαιοσύνη ανηλίκων και ευάλωτων ατόμων: μια προσπάθεια με πολλά εμπόδια

Τις προάλλες είχε δημοσιευθεί στον ημερήσιο τύπο αυτός ο σχολιασμός, σε σχέση με τη μικρή «θυσία» ενός δικαστή εν μέσω διακοπών, για να απονεμηθεί δικαιοσύνη για έναν ανήλικο. Όντως, είναι αξιοσημείωτο ό,τι μεταδίδει. Ωστόσο, πιο αξιοσημείωτο, για το οποίο δίνει εκ νέου αφορμή το δημοσίευμα αυτό, είναι το γεγονός ότι στην Κύπρο δεν υφίσταται δικαιοσύνη ανηλίκων.

Ενώ τα δελτία ειδήσεων καθημερινά απασχολούνται με τη νεανική παραβατικότητα προβάλλοντας πηχυαίους τίτλους (π.χ. «ανήλικοι στα χέρια της ΥΚΑΝ» ή «ανήλικοι με ναρκωτικά«, κ.λπ.), ενώ τα τελευταία στατιστικά της αστυνομίας (από τα οποία εξαιρούνται οι ηλικιακές ομάδες στις οποίες παρουσιάζεται έξαρση συγκρούσεων με τον νόμο, κι ενώ ακόμα εξαιρούνται) δείχνουν κίνηση που μπορεί να απασχολήσει άνετα δικαστήρια ανηλίκων σε ή για όλες τις Επαρχίες, ενώ η δικαιοσύνη ανηλίκων, ως τομέας, μπορεί να αποτελέσει μια σοβαρή κοινωνική βάση δικαιοσύνης, να ασκήσει σοβαρότατο κοινωνικό ρόλο, η ίδια συνιστώντας έναν ολόκληρο κόσμο επιστημών και δικαίου, κάποιοι αποφάσισαν να εντάξουν τις υποθέσεις «νεανικής παραβατικότητας» στη δικαιοδοσία των οικογενειακών δικαστηρίων, ως να ήταν θέμα ιδιωτικού δικαίου, που μπορεί να επιλυθεί διακριτικά έως σιωπηρά μέσα στο πλαίσιο μιας (ήδη διαλυμένης) οικογένειας.

Όχι στη βάση μιας μελετημένης πεποίθησης και πρότασης σε σχέση με τη δικαιοσύνη ανηλίκων (π.χ. ένθερμη υποστήριξη του ενιαίου συστήματος για λόγους που έχουν να κάνουν ουσιαστικά με την ωφελιμότητα της ενοποίησης – κατ’ ακρίβεια σύμπτυξης στην προκειμένη περίπτωση), αλλά στη βάση μιας «εκτίμησης» κατάδικης τους, ότι, εάν ιδρυθούν ειδικά δικαστήρια ανηλίκων στην Κύπρο (ανεξαρτήτως πού θα υπάγονται ευρύτερα, στη δικαιοδοσία των οικογενειακών ή των ποινικών δικαστηρίων, ορθότερο ή ωφελιμότερο το δεύτερο), δεν θα έχουν δουλειά να κάνουν, θα υποαπασχολούνται, άρα δεν συμφέρει επιχειρηματικά (αν και οπουδήποτε, το να υπάρχουν δικαστήρια ανηλίκων και να μην έχουν δουλειά να κάνουν, είναι στόχος και ευχής έργον· ωστόσο η «νεανική παραβατικότητα» είναι διαχρονικό κοινωνικό πρόβλημα και σχεδόν αναγκαστικό, επομένως η προσέγγιση της ύπαρξης δικαιοσύνης ανηλίκων ή ευάλωτων ατόμων τείνει ή θα τείνει σύντομα να είναι αυτή της υποχρεωτικής κοινωνικής παροχής, ως απαίτηση – απόρροια των δικαιωμάτων του παιδιού ή και των ευάλωτων ατόμων).

Με την κάπως πεπλανημένη πεποίθηση ότι ένα δικαστήριο ανηλίκων συνιστά έναν άνθρωπο που κάθεται σε μια έδρα δικαστηρίου συνοφρυωμένος και δικάζει παιδάκια για να τα τιμωρήσει ή ότι η δικαιοδοσία αυτή έχει κάποιον αυτοματισμό όπου σήμερα είναι κάποιος ανήλικος και αύριο ενήλικος, επειδή υφίσταται ο αριθμός 18. Με την απλοϊκή προσέγγιση ότι ένας δικαστής οικογενειακού δικαίου, λόγω της φύσης των δικών του υποθέσεων που ενέχουν έντονα το στοιχείο της ανθρώπινης επικοινωνίας και της προσπάθειας επίλυσης διαφορών των μελών της οικογένειας, μπορεί να κάνει καλύτερα και τον δικαστή ανηλίκων (πιθανόν να μπορεί, το ζήτημα δεν είναι αυτό, ζήτημα ικανοτήτων ατόμων). Με την επιχειρηματική, ίσως, προσέγγιση, και πάλι, ότι θα αποφορτιστούν οι δικαστές οικογενειακού δικαίου με άλλες ρυθμίσεις αναμόρφωσης της οικογενειακής δικαιοσύνης, άρα μπορούν να αναλάβουν κι αυτό, χρονικά (και οι δικαστές του ελέγχου ενοικιάσεων, μάλλον, μπορούν, ή κάποια στιγμή στο μέλλον θα μπορούν χρονικά, και οι ίδιοι μπορούν να επικοινωνούν καλά σε ατομικό επίπεδο).

Το δικαστήριο ανηλίκων, καταρχάς, δεν είναι τόπος, δεν είναι δικαστική αίθουσα, είναι ευρύτερος διεπιστημονικός χώρος που δεν «δικάζει» αλλά διαχειρίζεται (!) προβλήματα των παιδιών και νεαρών (μπορεί και μέχρι 23 ή και 25 ετών – emerging adults) που συγκρούονται με τον νόμο. Σε ένα καλό δικαιοδοτικό σχήμα, μπορεί να υπάρχει υποχρεωτική δικαιοδοσία (μέχρι το 18ο ή άλλο ηλικιακό έτος) και δυνητική δικαιοδοσία (μέχρι πιο μεγάλη ηλικία ή υπό άλλες περιστάσεις), που βασικά συνιστά μηχανισμό δικαιοδοτικής διεύρυνσης. Αυτού του είδους τα προβλήματα, παιδιών και νέων που συγκρούονται με τον νόμο, δεν είναι οικογενειακά προβλήματα, που αφορούν μόνον στην οικογένεια. Πολλές φορές, η δυσλειτουργική οικογένεια είναι ένα από τα προβλήματα που μπορούν να οδηγούν εκεί, στη σύγκρουση αυτή (οπότε το βάρος δεν πέφτει ή δεν μένει στην οικογενειακή δυσλειτουργία, η οποία μπορεί και να μην θεραπεύεται, αλλά στο πιο σοβαρό πρόβλημα, στην εκδήλωση πλέον παραβατικότητας, αντικοινωνικότητας· είναι σαν μια ασθένεια που επιδεινώνεται και παύει να απασχολεί τον ένα γιατρό και παραπέμπεται σε έναν άλλο). Ένας δικαστής ανηλίκων έχει, ως εκ της ιδιότητας του, δυνατότητα να δικάσει (όπου αυτό χρειάζεται, γιατί κάποτε χρειάζεται, ακόμα κι αν ο στόχος είναι να μην χρειάζεται, αλλά όταν χρειάζεται εφαρμόζονται όλες οι σχετικές ειδικές δικονομικές εγγυήσεις με την ευθύνη του) ή να παραπέμψει σε ποινικό δικαστήριο ή και να υποδεχθεί υποθέσεις που του στέλνει ο ποινικός δικαστής κρίνοντας ότι οι κατηγορούμενοι, για κάποιους λόγους, είναι καλό να δικαστούν ως ανήλικοι ή να τύχουν άλλης πιο κοινωνικής μεταχείρισης την οποία ο ίδιος ο ποινικός δικαστής, εκ της θέσης του, δεν μπορεί να προσφέρει ή να παρακολουθήσει (άρα μπορεί να απορροφά, εάν θέλει, υποθέσεις που εμπλέκουν κατηγορούμενους με εξάρτηση από ουσίες κ.λπ.), αλλά ο κύριος ρόλος αυτού είναι να καθορίσει και να συντονίσει κοινωνικές δράσεις, με υποκείμενο το παιδί ή τον νέο (ή τον ασθενή κ.λπ.), το συμφέρον του οποίου προσεγγίζεται όχι με κάποια έννοια που παρουσιάζεται στο οικογενειακό δίκαιο ή αλλού, αλλά σε συνάρτηση με το δημόσιο συμφέρον και την παράλληλη ανάγκη απονομής της δικαιοσύνης. Αυτό το έργο δεν μπορεί να μένει σε επίπεδο υπηρεσιών κοινωνικής ευημερίας ή αστυνομίας (αυτό να είναι η δικαιοσύνη ανηλίκων), χωρίς δικαστική εμπλοκή, καθορισμό, επίβλεψη και συντονισμό και με όλους τους παράλληλους μηχανισμούς και δυνατότητες ενός δικαστηρίου.

Ένα δικαστήριο ανηλίκων ουσιαστικά χρεώνεται παιδί, νέο, ουσιοεξαρτημένο, ασθενή, και τον παρακολουθεί στην κοινωνική του πορεία μαζί με ομάδα ειδικών άλλων κλάδων (ψυχολόγο, κοινωνικό λειτουργό, κ.λπ.) που είτε εργοδοτούνται μόνιμα είτε επιλέγει ο ίδιος με συγκεκριμένες προϋποθέσεις κατά περίπτωση, μέχρι ενός σημείου, μέσα ή έξω από την οικογένειά του, το σχολείο του, τη δουλειά του, φροντίζοντας αυτή η πορεία του να είναι υγιής, και το ίδιο το δικαστήριο, το σύστημα δικαιοσύνης, να ενημερώνεται γι’ αυτό από διάφορους εμπλεκόμενους φορείς, που υποχρεούνται να παρέχουν τέτοια ενημέρωση για το άτομο που εμπίπτει στη δικαιοδοσία αυτή και για όσο εμπίπτει. Κι αυτό συνιστά χρονοβόρο και δύσκολο έργο, που είναι καλό να μην ασκείται παρεμπιπτόντως. Η δικαιοδοσία αυτή είναι κατά βάση θεραπευτική. Βγαίνοντας, κανείς, από τη δικαιοδοσία του δικαστηρίου ανηλίκων, πρέπει (ο στόχος) να έχει και βελτιωμένες σχέσεις με τον νόμο και το δίκαιο, πέρα από το να έχει αντιμετωπίσει επιμέρους κοινωνικά προβλήματα (για εκείνα είναι περισσότερο αρμόδιες οι υπηρεσίες κοινωνικής ευημερίας) ή ατομικά προβλήματα (ψυχολογική ή ψυχιατρική βοήθεια). Το δίκαιο που απαντά στην παραβατικότητα από παιδιά ή νέους (ή και την παραβατικότητα ευάλωτων ατόμων), η οποία σε μεγάλο βαθμό οφείλεται είτε στην ανηλικότητά τους (είτε στην εξάρτησή τους είτε γενικά στο παροδικό ή μη πρόβλημά τους, κ.λπ.), δεν είναι ιδιωτικό δίκαιο, είναι δημόσιο δίκαιο, είναι ποινικό δίκαιο μαζί με δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δίκαιο της υγείας, το οποίο, όμως, στις περιπτώσεις ανηλίκων (ή και άλλων), το βλέπουμε να ελίσσεται στη βάση πρόσθετων αρχών, να γίνεται πλέον ειδικό δίκαιο, που εντάσσεται στην ευρύτερη σφαίρα δημοσίου δικαίου (χωρίς να αποκλείει απορρόφηση και αστικών πτυχών).

Η οικογένεια, όπου υπάρχει και μπορεί, είναι δυνατόν να συμμετέχει σε προγράμματα ή να παίζει ρόλο ή σημαντικό ρόλο, αλλά σε έναν χώρο δράσης όπου δεν έχει αυτή τον έλεγχο ούτε κάποιος δικαστής οικογενειακού δικαίου που έχει ήδη εμπλοκή σε άλλα θέματα που αφορούν και τους γονείς. Σε έναν χώρο δράσης ξεχωριστό, «δικό» του παιδιού, του νέου, του ευάλωτου, όπου το παιδί ή ο νέος ή ο ευάλωτος άνθρωπος είναι υποκείμενο των δικαιωμάτων, όχι αντικείμενο προστασίας, όπου το δικαστήριο με την ειδική ομάδα του θα αποφασίζουν αυτοί μαζί με το παιδί, τον νέο, τον ευάλωτο, τόση οικογένεια (κι ο λόγος του δικαστή ανηλίκων υπερέχει έναντι στον λόγο οποιουδήποτε άλλου δικαστή, όταν υφίσταται πρόβλημα παραβατικότητας και το παιδί ή ο νέος εμπίπτει ή μπαίνει στη δική του δικαιοδοσία), τόσο σχολείο, τέτοια εκπαίδευση, αυτό το πρόγραμμα, έτσι, τόσες επισκέψεις, τόσες συνεδρίες, συνάντηση και συζήτηση με το θύμα υπό επίβλεψη, κ.λπ. Με μια κοινωνική δεσμευτικότητα έναντι όλων. Χωρίς να αποκλείεται, σε ορισμένες περιπτώσεις, μέσα στο «θεραπευτικό» πρόγραμμα ενός παιδιού ή νέου, να επιβάλλεται ελαχιστοποίηση ή αποχή από μια οικογένεια που έχει η ίδια πρόβλημα ή δημιουργεί η ίδια πρόβλημα. Όχι για να προστατευτεί το παιδί ή ο νέος ή ο ευάλωτος ως άτομο – μονάδα της οικογένειας – αλλά ως μέλος της κοινωνίας και προς όφελος της κοινωνίας, η κοινωνική σχέση, όχι η οικογενειακή σχέση. Μια σχέση στην οποία υπάρχουν και τα θύματα της παραβατικότητας αυτής, άνθρωποι που μπορεί να έχασαν περιουσίες, σωματική ή ψυχική υγεία, ζωές συγγενών σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, που, επίσης, μπαίνουν μέσα στο πρόγραμμα διαχείρισης, και γι’ αυτούς απονέμεται και η δικαιοσύνη, δεν καμουφλάρεται η παραβατικότητα ή εγκληματικότητα που έχουν υποστεί μέσα σε ένα πλαίσιο οικογενειακού δικαίου, ιδιωτικό, της οικογένειας. Σε καμία περίπτωση, γιατί το ζήτημα πλέον αρχίζει να σχετίζεται με το δικό τους δικαίωμα πρόσβασης στη δικαιοσύνη που δεν μπορεί να περιορίζεται στη δυνατότητά τους να καταγγείλουν τη συμπεριφορά στην αστυνομία, αλλά και να προσέλθουν οι ίδιοι στο δικαστήριο, κανονικά, να ακουστούν, ασχέτως του τι θα γίνει στην πορεία και πώς θα γίνει να προστατευθεί κοινωνικά ο ανήλικος ή ευάλωτος στην έκταση που πρέπει και απαιτεί η ιδιαιτερότητά του.

Κάποιες πολύ λεπτές γραμμές, κάποιοι ευαίσθητοι διαχωρισμοί, δυστυχώς, η αίσθηση είναι ότι, δεν είναι δυνατόν να τύχουν κατανόησης. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται, στη βάση των οποίων προωθούνται σχετικά νομοσχέδια, μοιάζουν κάπως χοντροκομμένες, εμποτισμένες με κριτήρια που δεν ερείδονται στη δικαιοσύνη ανηλίκων ως κλάδο δικαίου, ως κόσμο δικαίου, δεν εκπέμπεται τουλάχιστον αυτό, αλλά από οπουδήποτε αλλού ή και από κάποιες αναχρονιστικές ή στερεότυπες αντιλήψεις. Όλα τα πιο πάνω, ενώ είναι εφικτά ή και εφαρμόζονται αλλού, έτσι ή αλλιώς, εδώ φαίνονται ως ένα σχήμα που ανάγεται σε κάποια σφαίρα ονείρου. Γι’ αυτό, όσο απογοητευτική ή απόλυτη κι αν μοιάζει η δήλωση: δεν υπάρχει δικαιοσύνη ανηλίκων στην Κύπρο. Δεν υπάρχει η σχετική νοοτροπία. Οι βάσεις της. Εν τέλει, δεν υπάρχει επαρκής σεβασμός προς την ανηλικότητα, την ιδιότητα του ευάλωτου ατόμου, όταν ανοίγεται αυτός ο δύσκολος και δυσάρεστος διάλογος με το ποινικό δίκαιο.

Από την άλλη, φαίνεται ότι το να μην υπάρχει δεν είναι το ίδιο ή ίδια πρόβλημα γι’ αυτούς που αποφασίζουν, εφόσον τότε, σίγουρα, με την ίδια επιχειρηματική προσέγγιση, θα έχουν και στο μέλλον δουλειά τα ποινικά δικαστήρια, ενδεχομένως αυξανόμενη, και το ζητούμενο (αντιστρόφως ανάλογα) είναι να υπάρχει φόρτος εργασίας στα δικαστήρια και παράλληλα εξοικονόμηση κρατικών πόρων (σαν να είναι θέμα «κερδοφορίας»), οι οποίοι να μπορούν να διατεθούν για να αντιμετωπιστεί ο υπερπληθυσμός στις φυλακές, σε νέα κτίρια, σε νέες πτέρυγες φυλακών, σε «αναμορφωτήρια» (σημ.: κατά τη γνώμη μου, το καλύτερο «αναμορφωτήριο» είναι η ίδια η ανοιχτή ελεύθερη κοινωνία με τη σωστή καθοδήγηση και επίβλεψη), νέα τεχνικά «έργα», ως έργα δικαιοσύνης, προς επίδειξη και ό,τι άλλο αυτή η γραμμή συνήθως συνεπάγεται. Το να μην υπάρχει δεν είναι πρόβλημα γιατί είναι σαν να μην υπάρχει οποιαδήποτε άλλη κοινωνική πολιτική ή κοινωνική παροχή. Πού να αρχίσει να μιλά, κανείς, και για αστυνομία ανηλίκων, και για εισαγγελία ανηλίκων, για όλο τον κόσμο της δικαιοσύνης ανηλίκων γενικά, όντως σε επίπεδο ιδεατού, σε σύγκριση με ό,τι βιώνουμε στην Κύπρο (βλ. «ανήλικοι στα χέρια της ΥΚΑΝ» και σάλος).

Τουλάχιστον είναι κάπως παρηγορητική έως χαρμόσυνη η ύπαρξη ειδήσεων σαν αυτήν. Ίσως τελικά κάπου τα πράγματα να προχωρούν σε μια κατεύθυνση που θα δείξει εάν είναι τελικά και η ορθή, όπως έγινε πιστευτό. Ίσως… να υπάρχει μέλλον.

Advertisements

Υποβολή σχολίου

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.