Δικαιοσύνη ανηλίκων: ένας εποικοδομητικός διάλογος

macr

Επειδή ακούστηκαν κάθε λογής ισχυρισμοί και γνώμες με αφορμή το πρόσφατο περιστατικό πρόκλησης θανάτου από ανήλικο, και είναι εντυπωσιακό το ενδιαφέρον τόσων νομικών και μη, σε σχέση με το ελάχιστο ηλικιακό όριο ποινικής ευθύνης τουλάχιστον, θα πρέπει να επισημανθεί, έστω έτσι εκ του προχείρου, ότι καλώς έχει ως έχει στην Κύπρο πλέον. Ο γνώμονας δεν είναι ακριβώς η ικανότητα πρόκλησης άδικης συμπεριφοράς ή συμπεριφοράς που μπορεί να εκληφθεί ως άδικη. Είναι κι αυτό κάτι, αλλά… κι ένα ζώο μπορεί να «αδικήσει». Η ποινική ευθύνη είναι κάτι πιο σύνθετο, κάτι διαφορετικό, ως και οι συνέπειές της, ως και οι στόχοι κάθε ποινικής μεταχείρισης. Η δικαιοσύνη ανηλίκων, κατά τα λοιπά, δεν είναι μόνον νομική, ποινικό δίκαιο, δίκαιο εν γένει, είναι ένας ολόκληρος κόσμος επιστημών, η συνέργεια των οποίων είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση περιστατικών παραβατικότητας ή εγκληματικότητας από ανήλικο άνθρωπο.

Όσο για την επισήμανση της Επιτρόπου για την έλλειψη κοινωνικού ιστού, είναι ορθή και χρήσιμη. Αυτό είναι και το θέμα μας στο ICJS στο University of Portsmouth, το οποίο προσπαθούμε να προσεγγίσουμε διεπιστημονικά (νομική, ψυχολογία, κοινωνιολογία, κ.λπ.), και η διατριβή μου, με βάση την Κύπρο (αν και οι προσπάθειες επικοινωνίας μου με το γραφείο της Επιτρόπου για τους σκοπούς της έρευνας μου, όπως και με το γραφείο του Υπουργού Δικαιοσύνης, ήταν δυστυχώς άκαρπες). Ο κοινωνικός ιστός, λοιπόν, μεταξύ των διαφόρων κοινωνικών δομών του ανηλίκου, των «μικρών του κόσμων δικαιοσύνης» (σχολείο, οικογένεια, κ.λπ.), ας πούμε έτσι όσο πιο σύντομα γίνεται, συνιστά ένα σύστημα, μια βάση κοινών αξιών και στόχων, και παράλληλα μηχανισμό επικοινωνίας με διάφορους διαθέσιμους τρόπους, με σκοπό και τη γενική πρόληψη αλλά και τη μεταχείριση του ανήλικου θύτη (και όχι μόνον, αλλά η δική μου εστίαση είναι στον θύτη).

Προϋπόθεση δημιουργίας τέτοιου κοινωνικού ιστού είναι η διερεύνηση του τρόπου λειτουργίας αυτών των «μικρών κόσμων δικαιοσύνης». Βασική αφετηρία, πιο κοινή ή σταθερή και δεκτική ελέγχου και παρεμβάσεων, που μπορεί να αποτελέσει και άξονα, το σχολείο, επομένως αρχίζουμε από εκεί. Παρεμπιπτόντως, για τα ελάχιστα όρια ποινικής ευθύνης ανά το παγκόσμιο, μπορείτε να δείτε εδώ.

Στις πιο πάνω σκέψεις, παρενέβη ο δρ. Γ. Μικελλίδης, ψυχίατρος, με τις εξής επισημάνσεις:

«Κάτι που πρέπει να σκεφτούμε εδώ στην Κύπρο, καθώς έχουμε ομοιότητες με το νομικό σύστημα του Ηνωμένου Βασιλείου: Στην Αγγλία, την Ουαλία και τη Βόρεια Ιρλανδία: Η ηλικία της ποινικής ευθύνης είναι 10 ετών. Αυτό σημαίνει ότι ένα παιδί θεωρείται ικανό να διαπράξει έγκλημα και αρκετά μεγάλο ώστε να δικαστεί για ποινικό αδίκημα.

Δέν γίνεται να υπάρχει ατιμωρησια σε άτομα που αντιλαμβανονται τις συνεπειες των πραξεων τους και γνωριζουν το σωστό από το λάθος.Η κολασιμη πράξη μπορεί να γίνει αντιληπτη και σε ένα παιδί ηλικίας 10 χρονών. Αποποιηση ευθυνων είναι επικινδυνη για την δημόσια ασφάλεια. Αφήνεται ελεύθερος αύριο ένας δολοφόνος άμεσα μετά από διαπραξη φόνου στην ηλικία των 13 και γίνεται φόνος ξανά; Πού είναι το κράτος δικαίου και διαφύλαξης της δημόσιας ασφάλειας;

Με την ίδια λογική ως τα 14 ή 16 μας σκοτώνουμε, βιάζουμε και δεν υπάρχει πρόβλημα; Αυτό είναι αδιανόητο.»

Η απάντηση που δόθηκε ήταν η εξής:

Και σε μικρότερη ακόμα ηλικία μπορεί ένα παιδί να ξεχωρίζει τι είναι σωστό και τι λάθος. Είναι μεν πρόβλημα η «εγκληματικότητα» (ή σύμφωνα με τις συστάσεις «σύγκρουση με τον νόμο») από άτομα κάτω των 14 ετών, από τα σοβαρότερα της σύγχρονης κοινωνίας. Μάλιστα, όσον αφορά και το έγκλημα που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σοβαρό, να, για παράδειγμα η αφαίρεση της ζωής ενός άλλου ατόμου (που θα μπορούσε να είναι και άτομο εκτός της οικογένειας, οπότε να έχουμε και κοινωνικά εκτεταμένο άδικο). Και κρατική μεταχείριση (πρέπει να) υπάρχει, με σκοπό, όπως λέτε κι εσείς, το άτομο αυτό, ο ανήλικος που καθίσταται θύτης, να μην μπει σε έναν δρόμο εγκληματικής καριέρας. Όχι όμως ποινική μεταχείριση ή ποινική «τιμωρία», τουλάχιστον σε εκείνο το ηλικιακό στάδιο.

Ως γενικό φαινόμενο της σύγχρονης κοινωνίας, η εγκληματικότητα σε μικρότερες ηλικίες δεν τείνει να κατεβάζει το ηλικιακό όριο ποινικής ευθύνης, αλλά να το ανεβάζει. Κάπως παράδοξο; Κι όμως, συνδέεται με την απαρχή της θεώρησης της ποινικής μεταχείρισης ως απάντησης αρμόζουσας για κάποιες περιπτώσεις και ως περισσότερο βλαπτικής για κάποιες άλλες περιπτώσεις. Με τη θεώρηση ότι υπάρχει ένα κομμάτι εγκληματικής δραστηριότητας που εμπίπτει σε ό,τι θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «vulnerable jurisdiction” (δικαιοδοσία των ευάλωτων ομάδων) κι αυτό θα πρέπει να αποδικαστικοποιείται, αν και αυστηρά όχι ακριβώς να αποποινικοποιείται. Γιατί το (ποινικό κατά τα λοιπά) άδικο που προκαλείται από τα ευάλωτα άτομα οφείλεται κατά κύριο λόγο στο πρόβλημά τους, οπότε εστιάζει, κανείς, σε αυτή την αιτία, στην επίλυση του προβλήματος (που στην περίπτωση της ηλικίας, υπάρχουν και κάποιες αυτοδύναμες αλλαγές που με την ποινική μεταχείριση μπορεί και να εμποδιστούν).

Από την άλλη, όπως ίσως το βλέπετε κι εσείς, από τη δική σας χρήσιμη οπτική, πίσω από κάθε εγκληματική συμπεριφορά υπάρχει ένα πρόβλημα (κοινωνικό, οικονομικό, ατομικό, κ.λπ.), άρα δεν μπορεί να διαχωριστεί ο «ευάλωτος» μέσα σε αυτό με τη μία έννοια και όχι με την άλλη. Κι αν πούμε ότι η προτίμηση της “vulnerable jurisdiction” είναι στο ατομικό πρόβλημα, και το οικονομικοκοινωνικό πρόβλημα τείνει να γίνεται ατομικό, από ένα σημείο και μετά. Ποινική απάντηση και «τιμωρία» σε όλα και όλους, λοιπόν ή εστίαση στο πρόβλημα σε κάθε περίπτωση και θεραπεία; Στη σύγχρονη ποινική μεταχείριση, η προσπάθεια είναι επίσης στην εστίαση του προβλήματος του παραβάτη, στην αναμόρφωσή του. Υπάρχουν και απόψεις ότι τέτοια αναμόρφωση δεν είναι εφικτή σε ορισμένες περιπτώσεις. Δεν απορρίπτονται. Έχουν ήδη διαφανεί από όσα προσπάθησα να γράψω διάφορα σκαλοπάτια ή διάφορες κατηγορίες.

Το να μην υπάρχει ποινική απάντηση σε κάποιες περιπτώσεις ανήλικης εγκληματικότητας δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να υπάρχει καθόλου απάντηση. Γι’ αυτό σε ένα σύστημα δικαιοσύνης ανηλίκων τουλάχιστον (αυτό που δεν υπάρχει ακόμα στην Κύπρο), ρυθμίζεται (και παρέχεται) και η μεταχείριση των θυτών κάτω από το ηλικιακό όριο ποινικής ευθύνης, δηλαδή τα μη ποινικά μέσα. Τα θεραπευτικά μέσα. Σε αυτό το σύστημα εντάσσονται και περιπτώσεις που κρίνονται in concreto ότι θα πρέπει να αντιμετωπιστούν σαν περιπτώσεις ανηλίκων (π.χ. ουσιοεξαρτώμενοι, κ.λπ.), οπότε και να υπερτερήσουν τα θεραπευτικά μέσα. Η αναγκαιότητα ποινικής απάντησης, ποινικής «τιμωρίας», σπανίως (πρέπει να) υφίσταται, ακόμα και εντός ηλικιακού πλαισίου ποινικής ευθύνης του ανηλίκου ή και του νεαρού ατόμου, χωρίς να αποκλείεται.

Βέβαια, μου κεντρίζει κάπως την περιέργεια ο τρόπος με τον οποίο έχετε κατά νου την «τιμωρία», που έχετε αναφέρει. Πώς το κάνετε εικόνα, ακριβώς, για παράδειγμα, με ένα παιδάκι 13 ετών. Ίσως, από την άλλη, να μην διαχωρίζετε ακριβώς την «ποινική τιμωρία» από τη θεραπευτική διαδικασία ή να βλέπετε και στη θεραπευτική διαδικασία το στοιχείο της «τιμωρίας» (με μη ποινική έννοια) ως απαραίτητο συστατικό (π.χ. κοινωνική  εργασία). Να αναφέρεστε ενδεχομένως σε ό,τι εμείς λέμε «εναλλακτικές ποινές» και να υποστηρίζετε την προσέγγιση «εναλλακτικές μεν, ποινές δε», οπότε δεν διαφωνούμε ακριβώς. Γιατί και σε ένα σύστημα δικαιοσύνης ανηλίκων, όπως εγώ τουλάχιστον θα το ήθελα (γιατί ο καθένας αλλιώς το θέλει, κατά τα λοιπά) πρέπει να υπάρχει ακριβώς κι αυτή η ευχέρεια σε έναν δικαστή ανηλίκων ή σε ένα όργανο που διαχειρίζεται τη μεταχείριση, κι αυτό το εργαλείο μέσα στο οπλοστάσιό του, της χρήσης και διαχείρισης των τιμωρητικών στοιχείων ορισμένων μέτρων, όπου χρειάζονται, ακόμα κι αν δεν εμπίπτουν στις «εναλλακτικές ποινές», και αναλόγως της περίπτωσης και του ατόμου.

Από την άλλη, χρησιμοποιείτε και το στίγμα «βιαστής» «δολοφόνος». Θεωρείτε ότι αρμόζει σε ένα παιδάκι; Ότι το να το φέρει τον βοηθά με κάποιο τρόπο να μην ακολουθήσει κάποια εγκληματική καριέρα ή το αντίθετο;

Και η τελική τοποθέτηση του δρ. Μικελλίδη:

«Κανείς δεν μπορεί να παραμένει σε άρνηση και η αποδοχή των γεγονότων στην συγκεκριμένη περίπτωση έχει θεραπευτική αξία. Γνωρίζετε ότι το κράτος δεν ξέρει πώς θα διαχειριστεί την εν λόγω περίπτωση και υπάρχει σοβαρό πρόβλημα; Ο εγκλεισμός του ατόμου, του ανήλικου θα έπρεπε να θεωρείται δεδομένος (και όχι σε ένα ψυχιατρείο εαν δεν υπάρχει οξεία μείζονα ψυχοπαθολογία), γιατί με απλά μαθηματικά, και στατιστικά ερευνών ο κίνδυνος είναι υψηλός για επανάληιψη εγκληματικής συμπεριφοράς, ΝΑΙ απόλυτα πρέπει να λάβει βοήθεια και ίσως να αποδεχτεί το τι έκανε, να στηριχτεί αναλόγως ο θύτης αλλά, ναι και πάλι η τιμωρία του εγκλεισμού θα έπρεπε να είναι αδιαπραγμάτευτη μόνο και μόνο για διαφύλαξη της ασφάλειας του κοινού και ίσως και του ιδίου! Το μέλλον θα είναι δυσοίωνο και για την οικογένεια του και για τον ίδιο, η θεραπεία και η υποστήριξη πρέπει να είναι αδιαμφισβήτητη όμως και πάλι ρεαλιστικώς ομιλούντες μπορεί να μην επιφέρει κανένα αποτέλεσμα.»

Και πάλι, περίπτωση που καταλήγουμε να συμφωνούμε διαφωνώντας με έναν ικανό επιστήμονα. Με τη διαφορά ότι η λήψη ψυχιατρικής βοήθειας προσεγγίζεται από εμένα ως μέτρο και από έναν ψυχίατρο ως τιμωρία ή ποινή, ενώ θα έπρεπε το αντίθετο. Ο κοινός παρομοναστής είναι και πάλι η διαπίστωση της έλλειψης ενός συστήματος δικαιοσύνης ανηλίκων, με δυνατότητα να παρέχει θεραπευτικά και ποινικά μέσα, όπου χρειάζονται, κάθε φορά.

 

Advertisements

Υποβολή σχολίου

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.