Κάπνισμα επί σκηνής και καλλιτεχνική έκφραση

Η πρόσφατη μουσική παράσταση του Σταμάτη Κραουνάκη στην Πάφο απασχόλησε πολλούς, όταν προέκυψαν σχόλια θεατών ότι ο καλλιτέχνης κάπνιζε επί σκηνής τσιγάρα, ενώ ο χώρος ήταν κλειστός και εμπίπτει βασικά στην έννοια του χώρου απαγόρευσης καπνίσματος με βάση τον περί Προστασίας της Υγείας (Έλεγχος του Καπνίσματος) Νόμο 24(Ι)/2017, ο οποίος (εναρμονιστικός), όντως, τεχνικά, δεν περιέχει εξαίρεση σε σχέση με το κάπνισμα επί σκηνής (on stage) για σκοπούς εκτέλεσης καλλιτεχνικών έργων (θεατρικών, μουσικών ή άλλων). Περαιτέρω, για τον λόγο ότι η παράσταση διοργανώνονταν από αντικαρκινικό σύνδεσμο, για τους σκοπούς του. Παρόμοια, χαμηλότερης έντασης, αντίδραση υπήρξε και παλαιότερα, σε παράστασή του στη Λεμεσό, όταν και πάλι είχε καπνίσει επί σκηνής.

Βέβαια, η σκέψη είναι πως, ανεξάρτητα από τις διαφορετικές ερμηνείες του διαβήματος στις οποίες μπορεί να προβεί, κανείς, θετικά ή αρνητικά, αναλόγως αισθητικής ή και διάθεσης (προσωπικά δεν με ενοχλεί, και θεωρώ ότι το διάβημα της χρήσης τσιγάρων μέσα στην τέχνη της μουσικής των συγκεκριμένων κομματιών του καλλιτέχνη, σουρεαλιστικά, μπορεί να περνά και δυνατότερο μήνυμα, ακριβώς λόγω του σκοπού της παράστασης και της συνήθους συσχέτισης κάπνισμα/καρκίνος, όχι πως ευθύνεται πάντα ή αποκλειστικά το κάπνισμα για την ασθένεια αυτή), η έλλειψη εξαίρεσης στον σχετικό νόμο δεν σημαίνει δυνατότητα εφαρμογής του σε κάθε περίπτωση όταν συνυφαίνεται δυσανάλογα με την ελευθερία της έκφρασης, περιλαμβανομένης της καλλιτεχνικής έκφρασης. Κι όμως, τα πράγματα δεν είναι, μάλλον, τόσο απλά όσο αυτή η σκέψη.

Το ζήτημα δίνει την αφορμή για αναφορά ίδιων «συγκρούσεων», του δικαίου με την τέχνη, σε άλλες χώρες, με αντικείμενο τους περιορισμούς στο κάπνισμα, αυτούς που εδραιώθηκαν σε όλο τον κόσμο. Στο Κολοράντο, θεατρικοί οργανισμοί είχαν ενάγει το κράτος για να μπορέσουν να περάσουν τη θέση ότι το κάπνισμα, στο πλαίσιο εκτέλεσης ενός θεατρικού έργου (ή μιας παράστασης γενικά), συνιστά μορφή έκφρασης, ως προς την οποία υπερισχύει η ελευθερία της έκφρασης. Ήταν ο ίδιος ισχυρισμός που είχε προβληθεί παλαιότερα για την υποστήριξη της δυνατότητας να προβάλλει γυμνό το σώμα του ο καλλιτέχνης χωρίς να θεωρείται ότι παραβιάζει κάποιο νόμο. Όσον αφορά το κάπνισμα, ωστόσο, ήταν ανεπιτυχής η προσπάθεια, εφόσον το Ανώτατο Δικαστήριο του Κολοράντο και έπειτα το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ, μέχρι το οποίο είχε φτάσει το ζήτημα, κάπου το 2010, δεν δέχθηκαν να άρουν τον περιορισμό του καπνίσματος επί σκηνής με τη λογική ότι ο ίδιος σκοπός (απόδοση του έργου)  μπορεί να επιτευχθεί με άλλα μέσα (υποκατάστατα τσιγάρων) μη επιβλαβή για την ανθρώπινη υγεία. Λέχθηκε, χαρακτηριστικά, από το Δικαστήριο:

“…The audience is aware that the scenes are not real. Murders are not committed, actors do not fire live bullets at each other or at the audience, the theater is not set afire to illustrate the burning of Rome in Julius Caesar…”. 

Αν και κάποιες πράξεις, που μπορούν να είναι αληθινές, είναι, όπως, για παράδειγμα, στο θέατρο, (εκτός από το κάπνισμα) τα χαστούκια, η κατανάλωση αλκοόλ, οι βωμολοχίες, το κλάμα, τα φιλιά, κ.λπ. Άλλο η υγεία των καλλιτεχνών ως εργαζόμενων στους τομείς τους και άλλο η υγεία των άλλων ως αγαθό που ο καλλιτέχνης θα πρέπει να προστατεύσει περιορίζοντας την καλλιτεχική του έκφραση. Εκεί προβληματίζει η σύγχυση που ίσως να υπάρχει μεταξύ της πραγματικής ή πραγματικά δυνητικής βλάβης ή της συγκεκριμένης διακινδύνευσης με αναφορά στο συγκεκριμένο άτομο από τη μια, και της αφηρημένης κινδυνολογίας βάσει γενικής στατιστικής συσχέτισης από την άλλη. Το γεγονός ότι αρκεί, σε αυτή τη νομική αντίληψη, η δεύτερη, για να γίνει αποδεκτή μια πραγματική και δραστική παρέμβαση στην ελευθερία της έκφρασης και κάπου δείχνει να χάνεται το μέτρο της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας. Το γεγονός ότι ενώ ο πολιτισμός και οι τέχνες μπορούν, όντως, να συμβάλουν στο ευ ζην, υπάρχει εξαναγκασμός και βία προς τον πολιτισμό και τις τέχνες να πράξουν έτσι, εξυπηρετώντας και μια δοτή έννοια του «ευ ζην», και με τον συγκεκριμένο τρόπο. Το γεγονός ότι η ψυχαγωγία έγινε έννοια τόσο… κυριολεκτική. Να επουλωθούν τα κοινωνικά ζητήματα με την τέχνη. Να κρυφτούν. Κι αυτή να είναι η μοναδική διαθέσιμη τέχνη. Της ομαδικής υποκρισίας. Ένας προγραμματισμένος, λοιπόν, πολιτισμός για τους τετράγωνους αποστειρωμένους καθωσπρεπιστές, χωρίς φαντασία, εμπνεύσεις, υπερβάσεις, προκλήσεις, χωρίς βασικά τίποτε.

Και το Ανώτατο Δικαστήριο του Ισραήλ είχε αποφασίσει, το 2012, ότι ακόμα κι αν το κάπνισμα επί σκηνής μπορεί να θεωρηθεί μορφή έκφρασης, δεν δικαιολογεί εξαίρεση από τον νόμο, ο σκοπός του οποίου είναι η δημόσια υγεία, πόσω μάλλον όταν υπάρχει η δυνατότητα χρήσης υποκατάστατων για να εξυπηρετηθεί ο ίδιος σκοπός. Εκεί είχε κινηθεί αγωγή εναντίον του Δημοτικού Θεάτρου της Χάιφας και του Δήμου της Χάιφας (ιδιοκτήτη), λόγω του ότι επιτράπηκε σε ηθοποιό να καπνίσει επί σκηνής για τις ανάγκες του ρόλου της, στη φάση ενός δραματικού μονολόγου, για περίπου πεντέμισι λεπτά. Έγινε προσπάθεια να πιστοποιηθεί ως ομαδική αγωγή, από όλους τους θεατές του έργου, προκειμένου να ζητηθούν αποζημιώσεις για τον καθένα, χωρίς επιτυχία. Το Ανώτατο Δικαστήριο, ωστόσο, παρά το ότι δεν ανέτρεψε την απόφαση, έθεσε την αρχή της απόλυτης απαγόρευσης.

Στο έργο του Edward Albee’s “Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;”, επειδή υπάρχει μια σκηνή που η «Μάρθα» ζητά τσιγάρο από τον «Νικ», είχε δημιουργηθεί εμπόδιο στο να ανεβεί το έργο επί σκηνής σε περιοχές όπου υπάρχουν αυστηροί αντικαπνιστικοί κανόνες. Σε αρκετές παραγωγές (π.χ. «Chicago» στο Broadway) οι ηθοποιοί δεν χρησιμοποιούν «αληθινά» τσιγάρα για να εκτελέσουν πειστικά τους ρόλους τους. Υπήρξε περίπτωση (“The Odd Couple” του Neil Simon) όπου ζητήθηκε εξαίρεση για να χρησιμοποιηθεί κανονικό τσιγάρο και επειδή δεν είχε δοθεί εντός λογικού χρονικού διαστήματος είχε ανέβει άλλο έργο ή γενικά περιπτώσεις και άλλων έργων που δεν ανέβηκαν γιατί περιείχαν σκηνές καπνίσματος (η θεατρική απόδοση του “A Man of No Importance” που διαδραματίζεται σε μια καπνισμένη pub του Δουβλίνο το 1960). Το έργο «Mrs Warren’s Profession», του George Bernard Shaw, την πρώτη φορά που ανέβηκε προκάλεσε την εμπλοκή της αστυνομία, γιατί προήγαγε τάχα την πορνεία, και έπειτα, σε πιο σύγχρονη εποχή, έγινε ξανά στόχος λόγω καπνίσματος. Στην Ισπανία, όταν πήγε να ανέβει το Αμερικανικό μουσικό έργο «Hairs”, υπήρξε παρόμοιο πρόβλημα. Σε κάποιες περιοχές (π.χ. Ιρλανδία, Νέα Υόρκη) δεν είναι τόσο αυστηροί οι νόμοι, ειδικά όσον αφορά το κάπνισμα συγκεκριμένων προϊόντων (που αυτά μπορούν να χρησιμοποιούνται και επί σκηνής), ενώ στην Αγγλία εισήχθη ρητή σχετική εξαίρεση στον νόμο, που επιτρέπει το κάπνισμα επί σκηνής εάν η καλλιτεχνική ακεραιότητα του έργου το καθιστά αναγκαίο. Στη μουσική σκηνή, παλαιότερα, στη Σκωτία, το 2006, ο Keith Richards είχε ανάψει τσιγάρο σε κονσέρτο των Rolling Stones στη Γλασκώβη και είχε υπάρξει παρόμοια υποτιθέμενη παραβίαση του Σκωτικού νόμου και πολύ μεγάλη δημοσιότητα για το θέμα, αξιώνοντας (ειδικότερα διάφορες οργανώσεις κατά του καπνίσματος), για σκοπούς ισότητας, τιμωρία του (κάτι που δεν συνέβη). Όπως και ο Robbie Williams, στην Αυστραλία, κάποια στιγμή, είχε εμπλακεί σε παρόμοια περιπέτεια καπνίσματος επί σκηνής.

Υπήρξαν και διάφορα άλλα κρούσματα και ίδιες αντιδράσεις, κοινωνικονομικό φαινόμενο της τελευταίας περίπου δωδεκαετίας. Όχι μόνο σε σχέση με τον απόλυτο χαρακτήρα της απαγόρευσης καπνίσματος σήμερα για την άκαμπτη προστασία της υγείας των άλλων, και συναφώς την αδυναμία αναγνώρισης εξαίρεσης για σκοπούς καλλιτεχνικής έκφρασης, αλλά και όσον αφορά τη θεώρηση της συγκεκριμένης καλλιτεχνικής έκφρασης ως προσβλητικής, επειδή περνά εικόνες ή πρότυπα ή απλά μηνύματα σχετικά με το κάπνισμα, που συνιστά μια βλαπτική συνήθεια (tobacco imagery). Ο Motion Picture Association of America (MPAA) είχε να αντιμετωπίσει αγωγές προκειμένου να αφαιρέσει σκηνές καπνίσματος από ταινίες προσβάσιμες από παιδιά. Ο ίδιος ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, το 2016, είχε εκδώσει σχετική αναφορά σε σχέση με τις ταινίες χωρίς καπνό, μετά από διαπίστωση ότι αρκετές ταινίες που είχαν σημειωθεί φιλικές για τα παιδιά περιείχαν εικόνες καπνίσματος. Κάπου γίνεται προσπάθεια απαγόρευσης του καπνίσματος από επαγγελματίες ποδοσφαιριστές, επειδή συνιστούν συχνά πρότυπα νέων. Γενικότερα, γίνεται μια προσπάθεια εξαφάνισης της συνήθειας του καπνίσματος μέσω της οπτικής του εξαφάνισης, για σκοπούς πρόληψης της βλάβης στην υγεία, χωρίς να ενδιαφέρει η παρέμβαση στην προσωπικότητα ή τον τρόπο έκφρασης του καπνιστή.

Το εγχείρημα του αποκλεισμού σκηνών καπνίσματος από την καλλιτεχνική έκφραση, πιστεύεται ότι θα ακολουθήσει αυτό του αποκλεισμού προβολής σκηνών κατανάλωσης αλκοόλ, βίας, λανθασμένης (γρήγορης/βίαιης) οδικής συμπεριφοράς ή τζόγου, κ.λπ. Το «αντικοινωνικό», με μια τέτοια αντίληψη, δεν θα πρέπει να προβάλλεται στο καλλιτεχνικό θέαμα, γιατί έτσι προάγεται το κακό,  συμβάλλει, η καλλιτεχνία, στη διάδοση, τον μιμητισμό και την επιδείνωση, αντί να πλασάρει υγιή πρότυπα (σαν ο ρόλος της να ήταν μόνο ή πάντα παιδαγωγικός). Εν πάση περιπτώσει, άλλος είναι ο τρόπος με τον οποίο συνυφαίνεται η ελευθερία της έκφρασης που αναφέρεται απλά στο θέαμα του καπνίσματος δημόσια, με άλλα δικαιώματα, και άλλος ο τρόπος με τον οποίο συνυφαίνεται η ελευθερία της έκφρασης που αναφέρεται στην πράξη του καπνίσματος σε χώρο απαγόρευσης με το δικαίωμα προστασίας της υγείας των άλλων. Στην πρώτη περίπτωση, διαχωρίζεται πάντως η απαγορευμένη πράξη διαφήμισης από τη γνήσια καλλιτεχνική έκφραση. «Διαφήμιση», εξάλλου, σημαίνει, σύμφωνα με τον εγχώριο νόμο, κάθε μορφή εμπορικής ανακοίνωσης που αποσκοπεί στην προώθηση προϊόντος καπνού. Ο Γιάννης Κότσιρας, όταν ερμηνεύοντας ορκίζεται στο τσιγάρο που κρατά, ότι θα αγαπά, δεν προωθεί, μάλλον, το κάπνισμα, όπως και ένα σωρό στίχοι που αναφέρονται σε τσιγάρα και κάπνισμα και γίνονται πολύ γνωστά και σε νέους. Κι όμως, αλλού η κρούση διείσδυσε και σε αυτό το περιεχόμενο των μουσικών στίχων.

Όσον αφορά την καλλιτεχνική έκφραση που αφορά σε κάπνισμα σε χώρο απαγόρευσης καπνίσματος, δεν αναφέρεται απλά και μόνο στην ανάγκη πειστικής απόδοσης ενός έργου (όπου όντως θα μπορούσε να λεχθεί ότι υπάρχουν πειστικά υποκατάστατα), αλλά και στην ανάγκη του καλλιτέχνη, επί σκηνής, να εκφραστεί με αυτό τον τρόπο, ανάβοντας κανονικό τσιγάρο και εισπνέοντας τον καπνό του, να εκφραστεί, βασικά, όπως θέλει, για να μπορέσει να επικοινωνήσει συγκεκριμένο μήνυμα που θέλει. Και πάλι, όμως, ο αντίλογος είναι ότι μπορεί, το ίδιο μήνυμα, να το περάσει με άλλα μέσα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, είχε γίνει προσπάθεια να αποδειχθεί, με μαρτυρία, ότι βλάβη στην υγεία των άλλων μπορεί (θεωρητικά) να υπάρξει σε κάθε περίπτωση κλειστού χώρου, ακόμα κι αν ο καλλιτέχνης που καπνίζει είναι πάνω στη σκηνή και ο θεατής αρκετά μέτρα μακριά του, και ότι σε κάθε περίπτωση η απαγόρευση που τίθεται για την προστασία της υγείας των άλλων, έστω κι αν κινείται σε επίπεδο γενικής πρόληψης, δεν μπορεί να δικαιολογήσει εξαίρεση προς όφελος της ελεύθερης έκφρασης, που τέτοιο δικαίωμα ελεύθερης έκφρασης ο καθένας έχει (είτε ηθοποιός επί σκηνής είτε θεατής), αλλά είναι απόλυτη και καθολική.

Παρεμπιπτόντως, μη φανταστεί, κανείς, να γίνεται ανάλογη εκστρατεία, με όμοιο πάθος, σε σχέση με άλλες βλαπτικές καταστάσεις, όπως, για παράδειγμα, την κατανάλωση ανθυγιεινών τροφών, που σχετίζεται με την αύξηση των καρδιαγγειακών παθήσεων, που είναι απειλητικές για τη ζωή, κ.λπ.. Θα πρέπει να τύχουν απαγόρευσης τα «pop corns», τα «hot dogs», οι καλλιτέχνες που θέλουν να προβάλλονται είτε στον κινηματογράφο είτε στο θέατρο είτε στις μουσικές σκηνές να είναι αυστηρώς “fit”, και όποια εικόνα προβάλλεται μέσω τέχνης να αφορά στην κατανάλωση υγιεινών τροφών, το τρέξιμο, τη γιόγκα και το πιλάτες και γενικότερα ό,τι θεωρείται «καλό πρότυπο». Στο μερίδιο της συμβολής των γονιδίων για ορισμένες ασθένειες, να συμβάλει αλλιώς η τέχνη, με τον τρόπο που θα αποφασιστεί και θα καθοδηγηθεί από άλλους, που ξέρουν καλύτερα. Ο καλλιτέχνης ποτέ δεν ξέρει, μάλλον, και ο ρόλος του πάντα (στην αντίληψη ορισμένων) είναι να είναι υποχείριο, μέσο έκφρασης άλλων, για να επιβοηθά πολιτικές υγείας ή άλλες πολιτικές.

Όποια άποψη κι αν υποστηρίξει, κανείς, υπέρ της ελευθερίας της καλλιτεχνικής έκφρασης και της δυνατότητας εξαίρεσης στην απαγόρευση καπνίσματος για τους σκοπούς της, ή υπέρ του απόλυτου χαρακτήρα της απαγόρευσης καπνίσματος στο κλειστό θέατρο, περιλαμβανομένης της σκηνής του θεάτρου, ο χρόνος θα δείξει, όπως έδειξε σε άλλες περιπτώσεις. Από τη μια η προσπάθεια εδραίωσης των απαγορεύσεων σχετικά με το κάπνισμα είναι μεγάλες, ώστε ο λόγος να γίνεται και για απαγορεύσεις και σε εξωτερικούς δημόσιους χώρους, για την ενοχλητική τριτοβάθμια βλάβη (μέσω της μυρωδιάς του καπνού στο ανθρώπινο σώμα), και η προσπάθεια είναι για την εξαφάνισή του, ως ιδέας (και ήδη θεωρείται από πολλούς, κι από εμένα, ως «ρέμπελη» πια συνήθεια), από την άλλη και η ελευθερία της έκφρασης έχει ενισχυθεί σήμερα, ώστε να περιλαμβάνει και ένα σωρό άλλες (πρακτικές ή λεκτικές) εκφράσεις με άλλους τρόπους βλαπτικές για την υγεία των άλλων, περιλαμβανομένης της ψυχοπνευματικής τους υγείας (π.χ. έντονες αρνητικές κρητικές, προσβλητικός ή άλλως πώς βλαπτικός λόγος, κουτές ιδέες, χαμηλή αισθητική, κ.λπ.). Ενώ και τα δύο μέτωπα φαίνονται ενεργά και δραστήρια, άρα και συνεχώς συγκρουόμενα, η κοινωνική ανοχή δεν βρίσκεται, θα μπορούσε να τύχει παρατήρησης, στα καλύτερά της επίπεδα. Η ελπίδα είναι ότι σε ένα πιο σύγχρονο νομικό κόσμο, κάποια στιγμή, οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις θα επιτύχουν μια κάπως καλύτερη ισορροπία.

Εάν ο Πικάσο ζωγράφιζε σήμερα το αγόρι με την πίπα (Garçon à la pipe), άραγε θα παρανομούσε, μέσα σε αυτό τον συρφετό του ακατάσχετου απαγορευτισμού που μας αγαπά και μάχεται για το καλό μας;

Υποβολή σχολίου

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.