Η μεταδοτικότητα του δικαίου (ένα παράδειγμα)

Μια πολύ συνηθισμένη καθημερινή κουβέντα, στο τέλος μιας φορτωμένης ημέρας. Μεσολάβησε μία εικόνα, που ώθησε μια ενδιαφέρουσα ηθικονομική συζήτηση, αφήνοντας ένα πρακτικό παράδειγμα απάντησης σε παραβατική συμπεριφορά, προερχόμενο από μια ξεχωριστή κουλτούρα. Κατ’ επέκταση και ένα ανάγνωσμα εδώ χωρίς παραπομπές σε νόμους, αποφάσεις και ευρήματα, μα θέλω να πιστεύω χρήσιμο.

Ο Erez είναι, σε γενικές γραμμές, ένα νεαρός χαμηλότονος Ισραηλινός, Εβραίος, με τρόπο ζωής κάπου ανάμεσα σε παραδοσιακό και μοντέρνο, μορφωμένος, με απίστευτα προσόντα (ακαδημαϊκά, σε διάφορους τομείς, μεταξύ των οποίων και η ψυχολογία, εμπειρικά, σε διάφορα επαγγέλματα, κ.λπ.) και εμφανείς δεξιότητες. Ωστόσο, το βιογραφικό που παρουσιάζει προς τα έξω είναι μόλις τρεις γραμμές. Επέλεξε να εργάζεται ως νοσηλευτής (ενίοτε και ως ιατρικός κλόουν και για ενήλικες) και να δίνει ό,τι έχει στους άλλους ανθρώπους, καθαρά με αυτή την προοπτική, της προσφοράς στον άνθρωπο. Δεν έχω συναντήσει άνθρωπο πιο ανθρωπιστή από αυτόν. Έχει τέτοιο ψυχοπνευματικό υπόβαθρο και τέτοια βαθιά καλλιέργεια, που οι συζητήσεις μαζί του, αρκετές φορές (ευτυχώς όχι πάντα), είναι ολόκληρες περιπέτειες του νου. Οι οποίες, μάλιστα, τις περισσότερες φορές, εκεί που κορυφώνεται ένα νόημα, τελειώνουν με ένα μη αναμενόμενο τρόπο, που προβληματίζει και τις επόμενες στιγμές (δηλαδή επιστρέφει, κανείς, και αναλογίζεται, τι είπε ή τι ήθελε να πει ακριβώς). Ακόμα και το χιούμορ του ή οι εκπλήξεις του, σύντομα και απλά μεν, αλλά έχουν αυτό το στοιχείο της ψυχοπνευματικής περιπέπειας, τα πλάθει όλα έτσι για να αγγίζει τον άνθρωπο.

Όταν ανταμωθήκαμε στη βάρδια του και το έφερε η κουβέντα και του ανέφερα για το ερευνητικό πρωτόκολλο σε σχέση με τους ‘μικρούς κόσμους δικαιοσύνης’, που πρέπει να προχωρήσει αυτές τις ημέρες και καταλαμβάνει χρόνο και ενέργεια, γι’ αυτό και με πέτυχε απασχολημένη, ρώτησε μόνο δύο πράγματα, σιώπησε για λίγα λεπτά, χαμογέλασε, και λέει (στα αγγλικά, προσπαθώντας την απόδοση στα ελληνικά της όλης συζήτησης) «έλα να σου δείξω κάτι».

Κατεβαίνουμε στο ισόγειο και καταλήγουμε να βλέπουμε, μέσα από το τζάμι, αυτή την εικόνα:

05052019 (6)

Ρώτησε, «γνωρίζεις τι λέει;». Αφού του απάντησα ότι προφανώς δεν γνωρίζω, μου εξηγεί ότι πρόκειται για προειδοποίηση, ότι απαγορεύεται αυστηρά να ταΐζει κανείς τα γατιά μέσα σε αυτό τον χώρο. Η ίδια προειδοποίηση υπάρχει σε διάφορα σημεία σε όλη την έκταση των εγκαταστάσεων.

«Πολλοί», αναφέρει, «όταν βλέπουν αυτή την προειδοποίηση, ιδίως εάν είναι φιλόζωοι, αντιδρούν αρνητικά. Πολλές φορές υποβάλλουν και παράπονα στη διεύθυνση ή γράφουν πικρόχολα σχόλια στο διαδίκτυο. Πώς είναι δυνατόν να απαγορεύεται το τάισμα των γατιών, τι κακοί άνθρωποι που είναι αυτοί; Θεωρούν πολύ προκλητική την ανακοίνωση. Ακριβώς έξω από αυτό τον χώρο», συνεχίζει, «υπάρχει κοινωνική πολιτική και οργανωμένες δράσεις για το τάισμα των γατιών του δρόμου, το οποίο θεωρείται μία πάρα πολύ καλή πράξη και αγαπημένη συνήθεια των πολιτών. Γι’ αυτό υπάρχουν στους δρόμους πολλά όμορφα, ευτραφή γατιά, που, είδες μου φαίνεται κι εσύ, να ταΐζει ο κόσμος με αγάπη.».

«Έτσι», συνεχίζει τη σκέψη του, «το τι συνιστά αδίκημα, νομίζω, εξαρτάται από το τι ενοχλεί μέσα στην κοινωνία ή τι είναι βλαπτικό για τους πολλούς. Οι κανόνες, περιλαμβανομένων των απαγορεύσεων, δημιουργούνται με μία τέτοια δυναμική. Η ίδια ακριβώς πράξη απαγορεύεται εδώ για κάποιους λόγους που σχετίζονται με αυτό τον χώρο και στους ανθρώπους του, και επιτρέπεται ή επιβάλλεται στη διπλανή γειτονιά, για κάποιους άλλους λόγους, που αφορούν στους ανθρώπους της. Υπάρχουν, όπως λες κι εσύ, δύο ‘κόσμοι δικαιοσύνης’. Και άνθρωποι που εισέρχονται και κινούνται και στους δύο ‘κόσμους δικαιοσύνης’ θα πρέπει, υποθέτουμε λογικά, να διαμορφώνουν τη συμπεριφορά τους ανάλογα με τις επιθυμίες τους αλλά και ανάλογα με το τι ισχύει στον χώρο στον οποίο βρίσκονται κάθε φορά. Εκεί να ταΐζουν τα γατιά, όπως πιθανόν να επιθυμούν, εδώ, όχι μόνον να μην τα ταΐζουν, αλλά και να αποθαρρύνουν το τάισμά τους από τους άλλους. Άρα, μία πράξη», συνεχίζει, «μπορεί να είναι ταυτόχρονα και αδίκημα και μη αδίκημα, όπως το τάισμα των γατιών. Δυστυχώς, πολλοί άνθρωποι σήμερα, που κινούνται ανάμεσα σε διαφορετικούς ‘κόσμους δικαιοσύνης’, δεν ενημερώνονται για τον καθένα ξεχωριστά, είτε γιατί δεν το φροντίζουν οι ίδιοι να ενημερωθούν είτε γιατί δεν φροντίζουν ούτε οι άλλοι να τους ενημερώσουν είτε γιατί δεν υπάρχει γενικά το ενδιαφέρον για το τι ισχύει έξω από τον δικό μας ‘κόσμο δικαιοσύνης’ και ενεργούμε εγωιστικά.».

«Δεν μπορείς», επισημαίνει, «να αρχίσεις από τις πράξεις, όπως από το τάισμα της γάτας, που αλλού επιτρέπεται και αλλού απαγορεύεται, και να πεις ότι παντού, σε κάθε ‘κόσμο δικαιοσύνης’ πρέπει να ισχύει αυτό. Δεν μπορείς να αρχίσεις με στόχο να κάνεις τους διαφορετικούς ‘μικρούς κόσμους δικαιοσύνης’ ίδιους μεταξύ τους, επειδή εσύ θεωρείς ότι πρέπει να λειτουργούν όλα με συγκεκριμένο τρόπο, όπως, ας πούμε, με τις αρχές της θεραπευτικής ή αποκαταστατικής δικαιοσύνης, που ανέφερες. Να τους χορηγήσεις μία ένεση αρχών και αξιών και να τους φτιάξεις όπως θέλεις εσύ. Υπάρχουν ήδη, έχουν ήδη διαμορφωθεί και λειτουργούν όπως τα μέλη τους θέλουν να λειτουργούν. Έχοντας στο νου αυτό το παράδειγμα του ταΐσματος των γατιών, δεν μπορείς να κάνεις τη διπλανή γειτονιά νοσοκομείο, ούτε στο νοσοκομείο να επιβάλεις την ελευθερία της διπλανής γειτονιάς. Καμία από τις δύο περιοχές, το νοσοκομείο ή η γειτονιά, έχει κάτι που η ίδια να θεωρεί πρόβλημα.».

«Φαντάσου», προσπαθεί να επεκτείνει, «μία οικογένεια τα μέλη της υβρίζουν και εκδικούνται ο ένας τον άλλον από πάντα και έτσι λειτουργεί αυτό το κοινωνικό σύνολο, δεν μπορείς εσύ, που έρχεσαι από έξω, μία ξένη, να τους επιβάλεις να μιλούν ευγενικά ο ένας στον άλλο ή να αγαπιούνται, όπως εσύ ξέρεις, για να βοηθηθεί το μέλος της οικογένειας που κινείται και σε ένα άλλο σύνολο, το δικό σου, όπου εκεί κοινά δεν επιτρέπεται να εξυβρίζει ή να κακοποιεί ο ένας τον άλλον.».

Επεμβαίνοντας εκεί, στην υποψία παρείσφρησης κάπως πιο ανατολίτικου στοιχείου, αλλά και ότι παρασύρει με τη σειρά των λογισμών του, του λέω ότι, ωστόσο, εξαρτάται από την πράξη και τον χώρο όπου αυτή συμβαίνει. Εάν μιλάμε για μια γενικά επιτρεπτή πράξη, σε ένα κοινωνικό σύνολο ή στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, όπως το τάισμα της γάτας, που απλά απαγορεύεται σε ένα στενότερο ή διαφορετικό κοινωνικό σύνολο για κάποιους λόγους, που έχουν να κάνουν αποκλειστικά με τις ιδιαιτερότητες ή τις ανάγκες του συνόλου αυτού και δεν επηρεάζουν τη γενικότερη επιτρεπτή συνήθεια, είναι πιθανόν ευκολότερο να γίνουν σεβαστοί οι διαφορετικοί αυτοί οι κανόνες, εάν είναι κατανοητοί, όπως και οι ιδιαιτερότητες του χώρου. Εάν μιλάμε, όμως, για μία πράξη η οποία συνιστά έγκλημα για το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο (την πολιτεία), στο οποίο ενυπάρχει ένα μικρότερο (το σχολείο ή και η οικογένεια ακόμα), όπως για παράδειγμα ένας ξυλοδαρμός, ένας βιασμός, ή οτιδήποτε άλλο που επηρεάζει τον άνθρωπο, τότε όχι, δεν μπορεί να παρεμβάλει, το υποσύνολο (το σχολείο ή η οικογένεια), ότι μέσα σε αυτό, στον δικό του ‘κόσμο δικαιοσύνης’ αυτή η εγκληματική πράξη είναι επιτρεπτή και θεάρεστη και ότι κανένας δεν έχει δικαίωμα παρέμβασης και υπάρχει ενός είδους άσυλο. Εξηγώντας, με τη νομικίστικη λογική, ότι, εξάλλου, ο άνθρωπος, όπου κι αν συμμετέχει, σε όποιο κοινωνικό σύνολο, είναι άνθρωπος, και τα ανθρώπινα δικαιώματα  είναι ένας κοινός κορμός, μία κοινή συνισταμένη, όπως τη βλέπω, η οποία, ναι, θα πρέπει να υπάρχει, ως αξία, εμπεδωμένη παντού, χωρίς να σημαίνει ότι αυτή η εμπέδωση της θα γίνει με κάποιου είδους βίαιο χειρισμό και όχι με την υγιή κοινωνική τριβή του υποσυνόλου που δυσλειτουργεί (από άποψη ανθρωπίνων δικαιωμάτων) με ό,τι θεωρείται κοινωνικά ορθό για το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.

«Δεν νομίζω ότι διαφωνούμε ακριβώς», λέει ο Erez, «αλλά, για να αρχίσω από κάπου αλλού, το σύστημα αυτό που λες, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, είναι σύστημα αυτού του ‘κόσμου δικαιοσύνης’ στον οποίο ανήκεις εσύ και το οποίο εσύ γνωρίζεις, η νομικός, και ίσως δεν γνωρίζουν όλοι, έστω κι αν βρίσκονται, ως υποσύνολο, μέσα στον ίδιο ‘κόσμο δικαιοσύνης’. Είναι σημαντικό η αφετηρία να είναι όχι τι πράττουν οι άλλοι, που κατά τεκμήριο δεν γνωρίζουν (ασχέτως εάν οφείλουν να γνωρίζουν), αλλά τι πράττεις εσύ, που θεωρείς ότι γνωρίζεις αυτό τον ‘κόσμο δικαιοσύνης’ και τον υπηρετείς, για να μπορέσεις να επηρεάσεις και το πώς πράττουν οι άλλοι μέσα σε αυτόν. Αυτό όμως που θέλω να πω είναι κάτι ακόμα πιο διαφορετικό. Εάν μία συμπεριφορά μέσα στον δικό μου ‘κόσμο δικαιοσύνης’, όταν συμβαίνει μέσα στον δικό σου ‘κόσμο δικαιοσύνης’ είναι ένα έγκλημα, με οποιονδήποτε τρόπο κι αν συμβαίνει, εσύ ασφαλώς δικαιούσαι να απαντήσεις σε αυτό το έγκλημα, αλλά να απαντήσεις μέσα στον δικό σου ‘κόσμο δικαιοσύνης’ που διαταράσσεται, όπου εκεί έχεις τον λόγο, για τους δικούς του σκοπούς. Δεν δικαιούσαι να παρέμβεις και να διαμορφώσεις όπως θέλεις εσύ τον δικό μου ‘κόσμο δικαιοσύνης’, ακόμα κι αν αυτός είναι υποσύνολο μέσα στον δικό σου ‘κόσμο δικαιοσύνης’. Δηλαδή, δεν δικαιούσαι να μπεις στο σχολείο και στην οικογένεια και να τους πεις πώς να λειτουργούν έναντι στο μέλος τους. Δεν έχει να κάνει με τη δημόσια ή την ιδιωτική φύση του ενός ή του άλλου ή με το εάν θεωρούνται υποσύνολα και όχι ξεχωριστά σύνολα. Όλα υποσύνολα ευρύτερων συνόλων είναι, αν το σκεφτείς. Αυτό που συνδέει εσένα με τον δικό μου ‘κόσμο δικαιοσύνης’ είμαι εγώ, που κινούμαι και στον δικό σου ‘κόσμο δικαιοσύνης’, την τάξη του οποίου διαταράσσω. Θα πρέπει, λοιπόν, εμένα, να εκπαιδεύσεις πώς να γνωρίζω, να κατανοώ και να αποδέχομαι τους κανόνες αυτού του δικού σου και κοινού μας ‘κόσμου δικαιοσύνης’, κατ’ επέκταση πώς ο ίδιος να επιφέρω τις αλλαγές στα υπόλοιπα κοινωνικά σύνολα ή υποσύνολα μέσα στα οποία κινούμαι και τα οποία απαρτίζω, και δεν είναι κοινά μας σύνολα και δεν έχεις πρόσβαση και εσύ. Εάν μέσα στον δικό σου ‘κόσμο δικαιοσύνης’ μου δίνεις γνώσεις και αξίες με τον κατάλληλο τρόπο για να μπορώ να τις λάβω, εγώ στη συνέχεια θα μπορέσω να τις υιοθετήσω, να τις εφαρμόσω και να τις προσαρμόσω στις ιδιαιτερότητες του κάθε συνόλου ή υποσυνόλου μου, όπως ο ίδιος τις γνωρίζω, εκ των έσω. Εμπνέοντας, ίσως, με τη σειρά μου, και άλλες μονάδες του κάθε συνόλου μου με τις πεποιθήσεις και τη συμπεριφορά μου, όπως διαμορφώνονται μέσω του σωφρονισμού και της αναμόρφωσής μου, που εσύ καταφέρνεις. Πολλές εμπνευσμένες (αναμορφωμένες) μονάδες με συγκεκριμένο τρόπο, συχνά επιφέρουν αλλαγή, αρκεί η έμπνευσή τους να συμβαίνει με ένα τέτοιο τρόπο, φυσικά μεταδοτικό».

Η αναφορά του στη μεταδοτικότητα άρχισε να με κεντρίζει και να παρακολουθώ με ακόμα μεγαλύτερη προσοχή.

«Άρα», συνεχίζει, «εάν ο κάθε άνθρωπος είναι ο ίδιος φορέας των αξιών που αποκομίζει από την προσωπική κυκλοφορία του μέσα στα διάφορα κοινωνικά σύνολα, στους διάφορους ‘μικρούς κόσμους δικαιοσύνης’ και αυτός που κατέχει τη δυναμική να φέρνει τις όποιες αλλαγές στον κάθε ένα, με φυσικό τρόπο, γιατί θεωρείς ότι θα πρέπει να επικοινωνούν ή να συντονίζονται μεταξύ τους η οικογένεια, το σχολείο, και όλες αυτές οι κοινωνικές εστίες ή οι ‘μικροί κόσμοι δικαιοσύνης’, που λες; Σε τι θα μπορούσε να εξυπηρετήσει τέτοια αναγκαστική επικοινωνία, εάν όχι σε μια προσπάθεια άμεσης εξωτερικής επέμβασης, που θυμίζει και λίγο εισβολή;»

«Σου εγγυώμαι», συνεχίζει ο Erez, χωρίς να αναμένει απάντηση στο ερώτημά του, το οποίο μάλλον θεωρεί ρητορικό «ότι αυτός ο τρόπος δεν θα λειτουργήσει, γιατί πιστεύω πολύ στην ελευθερία. Μην συνδέσεις», υποδεικνύει, «τους διάφορους ‘μικρούς κόσμους δικαιοσύνης’ του κάθε ανθρώπου με κάποιον κοινωνικό ιστό, που λες. Δεν έχεις, όπως μου φαίνεται, το δικαίωμα. Άσε τους ελεύθερους και ανεξάρτητους. Κάνε ό,τι θες να κάνεις μέσα στον δικό σου/κοινό κόσμο δικαιοσύνης και όποια επίδραση θέλεις να έχεις, έχε την από εκεί, μέσω του ανθρώπου που διακινείται στα άλλα σύνολα. Κάνε, δηλαδή, τον άνθρωπο, τον ορθά αναμορφωμένο από εσένα άνθρωπο, αγωγό των αξιών αυτών, εάν μπορείς και έτσι θέλεις να επιφέρεις κοινωνική επίδραση, θεραπευτική, παρά να μπεις εσύ στο ξένο έδαφος να τις επιβάλεις σε όλους τους άλλους.»

Επισημαίνοντας πως ό,τι προσπαθεί να πει, ο Erez, είναι η ανάγκη για ανθρωποκεντρική προσέγγιση, και ότι ακούγεται κάπως τρομακτική η έννοια του ‘κοινωνικού ιστού’ ή ότι φαντάζεται σαν μια ατσάλινη γέφυρα μεταξύ των ‘μικρών κόσμων δικαιοσύνης’, που και για κάποιους λόγους χρειάζονται και την ιδιωτικότητά τους, εκεί όπου δεν ενοχλούν και αποδίδουν τη διαφορετική ή έστω «παραβατική» δράση σε αναγκαία ή εύλογη δική τους δραστηριότητα. Η διαφορετική ευγένεια του Erez τείνει προς την (ενδιαφέρουσα), αλλά καθόλου άγνωστη, θεώρηση ότι, όταν μεταδώσεις εσύ το σωστό στον παραβάτη, μέσα στον δικό σου ‘κόσμο δικαιοσύνης’ όπου αυτός βρίσκεται, όταν τον αναμορφώσεις όπως πρέπει, αυτός, ως αγωγός, θα μεταλαμπαδεύσει ό,τι αποκομίσει στον δικό του ‘κόσμο δικαιοσύνης’ και θα επέλθει, μέσω αυτού, η όποια ευρύτερη κοινωνική επίδραση. Αυτός, ο άνθρωπος, είναι ο δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ των ‘μικρών κόσμων δικαιοσύνης’ και όχι κάποιος τεχνητός ‘κοινωνικός ιστός’ έξω ή γύρω από αυτόν. Άρα η επικοινωνία και ο συντονισμός μεταξύ συνόλων χρειάζεται την προσοχή να μην είναι ό,τι ακριβώς δεν χρειάζεται. Τα κοινωνικά σύνολα απαρτίζονται από ανθρώπους, επηρεάζονται από ανθρώπους, και δεν μπορεί να γίνει λόγος για αντεγκληματική πολιτική, πρόληψη ή καταστολή, με οποιονδήποτε άλλο τρόπο, εκτός από αυτόν που γίνεται μεταδοτικά, από (ορθό) άνθρωπο σε άνθρωπο. Αντίστοιχα είναι με μεταδοτικότητα και δόσεις μιμητισμού που προκαλούνται και τα αρνητικά φαινόμενα, η βία, ας πούμε.

Από την άλλη (όπως προσπάθησα να διαλευκάνω κι εγώ, αυτό το χρήσιμο περί μεταδοτικότητας, για περαιτέρω διερεύνηση), ο ‘κοινωνικός ιστός’ δεν σημαίνει μια οδό παρέμβασης μέσα σε κάθε τι. Είναι πολλά πράγματα κοινωνικής συνεργασίας, που δεν σημαίνει ότι απειλούν με οποιονδήποτε τρόπο τον ανεξάρτητο τρόπο λειτουργίας ή την ιδιωτικότητα κάθε κοινωνικού συνόλου. Είναι, ας πούμε, ο διαθέσιμος μηχανισμός (που αυτός συνιστά ένα σύνολο κανόνων και τεχνικών προδιαγραφών) με τον οποίο ένα κοινωνικό σύνολο μπορεί να επικοινωνήσει με ένα άλλο κοινωνικό σύνολο, όταν η κοινή τους έγνοια είναι η απάντηση σε μια συμπεριφορά που συνιστά αδίκημα και στα δύο, είτε απλά για ενημέρωση είτε, ακόμα καλύτερα, για να δοθεί, αυτή η απάντηση, από κοινού ή με έναν τρόπο που, όντως, θα βοηθήσει τον παραβάτη. Εάν, για παράδειγμα, το τάισμα της γάτας είναι σοβαρό αδίκημα και της πολιτείας και του σχολείου, και εγώ, που είμαι κοινό μέλος αυτών των δύο συνόλων, παραβιάζω αυτό τον κανόνα μέσα στο σχολείο μου, επειδή συνιστά και ποινικό αδίκημα, το σχολείο μου θα πρέπει να ενημερώσει και την πολιτεία. Αυτό συνιστά ένα χρέος κοινωνικό, του ίδιου του σχολείου, ως συνόλου που ενυπάρχει μέσα στην πολιτεία. Εάν επιθυμούν, να συντονιστούν για τον σκοπό της μεταχείρισής μου, για να επιτευχθεί ευκολότερα ή καλύτερα ο στόχος της. Εάν δεν επιθυμούν, δεν τους εξαναγκάζει κανείς, απλά με κίνδυνο αυτό το κοινωνικό σύνολο να με μεταχειριστεί με τον Α τρόπο και άλλο κοινωνικό σύνολο να με μεταχειριστεί με τον Β τρόπο, αντίθετο ή συνολικά υπερβολικό, εγώ, ως άνθρωπος, ως μονάδα, μπορεί να καταρρακωθώ, να συγχυστώ ή η παραβατική μου δράση να επιδεινωθεί, γιατί δεν θα’ χω καταλάβει γιατί η πολιτεία με κρατά και με αναμορφώνει έτσι και το σχολείο με αποβάλλει από τους κόλπους του και δεν με θέλει να είμαι μέλος του. Ο ‘κοινωνικός ιστός’, επομένως, δεν είναι παρά μία περαιτέρω οδός ολιστικής προσέγγισης του ατόμου, ανθρωποκεντρικής προσέγγισης, μέσω της κοινωνικής συνεργασίας. Χωρίς να σημαίνει ότι παρεμβαίνει οποιοσδήποτε στον τρόπο λειτουργίας οποιουδήποτε άλλου, ο οποίος, πέραν του τρόπου χειρισμού του κοινού παραβάτη, είναι αδιάφορος. Ο ίδιος ‘κοινωνικός ιστός’ μπορεί περιλαμβάνει, εκτός από ένα μηχανισμό καταστολής, δράσεις συνεργασίας με σκοπό την πρόληψη.

Μιας, όμως, και είπαμε για την ανθρωποκεντρική προσέγγιση, έσπευσα να προσθέσω, έχω την αίσθηση ότι αυτή η προσέγγιση του ατόμου δια της κοινωνικής συνεργασίας, ως προσέγγιση που ενεργοποιεί, για χάρη του συγκεκριμένου ατόμου, όλο του το κοινωνικό γίγνεσθαι, είναι πιο ανθρωποκεντρική από αυτήν που θέλει την αναμόρφωση του ατόμου από το κάθε κοινωνικό σύνολο ξεχωριστά, απομονωμένα ή και αυτιστικά, και ουσιαστικά μπορεί να απολήγει στη διάσπαση του ατόμου, με μία ζωή και μία προσωπικότητα, σε επιμέρους ιδιότητες μέλους ενός εκάστου κοινωνικού συνόλου, που πρέπει να ζει σαν τον κοινωνικό χαμαιλέοντα. Εδώ να ταΐζει τις γάτες, εκεί να μην τις ταΐζει, όταν το τάισμα της γάτας είναι παντού αδίκημα που πρέπει να λαμβάνει μία ομοιόμορφη κοινωνική απάντηση, ως αδίκημα. Με το να ενημερώσει, η πολιτεία το σχολείο, ότι αυτές οι συμπεριφορές είναι ποινικά αδικήματα και με το να παρέμβει όταν εγκληματούν οι μαθητές, δεν σημαίνει ότι παρεμβαίνει στον τρόπο λειτουργίας του σχολείου. Φροντίζει απλά να το κρατά, το σχολείο, νομικά ενήμερο και ενημερωμένο. Να κοινωνικοποιεί και το ίδιο, για να κοινωνικοποιεί και αυτό, με τη σειρά του, τα μέλη του. Αυτός, εξάλλου, δεν είναι ο σκοπός του σχολείου, να παράγει άξιους πολίτες;

«Κι όμως», λέει ο Erez, μη αφήνοντας να προχωρήσει το θέμα σε άλλη παράμετρο, «δεν μπορείς εσύ, ο δικός σου ‘κόσμος δικαιοσύνης’, η πολιτεία, να πεις στο σχολείο, να μην αποβάλει τον παραβάτη για το σχολικό αδίκημα, που είναι ταυτόχρονα και ποινικό αδίκημα, επειδή εσύ έχεις συγκεκριμένες αντιλήψεις και αξίες ως προς τον ορθό τρόπο αντιμετώπισης, της ποινικής αντιμετώπισης. Όπως ούτε το σχολείο μπορεί να σου πει εάν θα φυλακίσεις τον ποινικό παραβάτη ή εάν θα τον χειριστείς αλλιώς. Αυτό που σε απασχολεί, όμως, νομίζω, είναι κάτι άλλο, το οποίο ίσως δεν μπορείς να εξηγήσεις ακριβώς έτσι ή να το δεις: ότι ο κάθε ‘μικρός κόσμος δικαιοσύνης’, από αυτούς που λες, μπορεί να εναποθέτει το βάρος της αναμόρφωσης που έχει ο ίδιος, για τα δικά του μέλη και για τους δικούς του σκοπούς, στους άλλους. Έτσι, η πολιτεία μπορεί να αναμένει από το σχολείο (ιδίως εάν το σχολείο είναι πολιτειακό ή έχει ούτως ή άλλως καθήκον να μορφώνει πολίτες) και την οικογένεια, το σχολείο μπορεί να αναμένει από την οικογένεια και την πολιτεία, και η οικογένεια μπορεί να αναμένει από το σχολείο και την πολιτεία. Τελικά, να μην κάνει οτιδήποτε οποιοσδήποτε, αναμένοντας από κάποιον άλλο ή προσπαθώντας να παρέμβει ο ένας στον άλλο για να υποδείξει τρόπο μεταχείρισης. Κι όμως, εάν εσένα σε προβληματίζει η νεανική παραβατικότητα και εσύ είναι μέλος της πολιτείας, θα πρέπει να μιλάς και να πράττεις από αυτό τον δικό σου ‘κόσμο δικαιοσύνης’.»

«Εσύ», μου λέει, λίγο μετά, «όταν μιλάς για θεραπευτική δικαιοσύνη, θα πρέπει, νομίζω, να μην εννοείς ένα σύνολο αξιών που θα διαπερνά τα πάντα, γιατί αυτό θα ήταν ένα ακόμα ανώφελο κήρυγμα, και θα απορούσα κι εγώ με το θράσος αυτού που θα το επιχειρούσε. Θα πρέπει να εννοείς την προσπάθεια αυτή, να εξηγήσεις και να καταστήσεις κατανοητούς τους κανόνες του δικού σου και κοινού ‘κόσμου δικαιοσύνης’ στον παραβάτη, για να τον καταστήσεις, αναμορφώνοντάς τον, σε θεραπευτικό αγωγό για τους λοιπούς διαφορετικούς ‘μικρούς του κόσμους δικαιοσύνης’, εκεί όπου ο ίδιος αισθάνεται ότι εκείνοι νοσούν.».

«Ωστόσο», εκκινεί ξανά, μετανιώνοντας για την ολιγόλεπτη παύση του, «ακόμα κι αν βρεις τον τρόπο να ενημερώσεις και να εκπαιδεύσεις αυτόν που παραβιάζει τους κανόνες του δικού σου και κοινού σας ‘κόσμου δικαιοσύνης’, τον τέλειο τρόπο αναμόρφωσης, ακόμα κι αν λειτουργείς ως μια αδιάκοπη μηχανή που μεταδίδεις και διαδίδεις το ορθό και το δίκαιο, δεν θα πατάξεις τη νεανική παραβατικότητα. Δεν μπορεί οποιοσδήποτε να την πατάξει. Ως φαινόμενο, πάντα θα υπάρχει. Γιατί ο κάθε άνθρωπος, μέχρι να βρει και να μάθει τον εαυτό του μέσα στα διάφορα περιβάλλοντά του, θα παραβιάσει διάφορους κανόνες από εκεί που περνά. Οι περισσότερες φορές δείχνουν τη μεγαλύτερη δυσκολία του να προσαρμοστεί ή και να κατανοήσει τον εαυτό του και τη σχέση του ιδίου με τον κόσμο.»

Κι εκεί όπου δημιουργήθηκε το ενδιαφέρον νόημα της θεραπευτικής δυναμικής της μεταδοτικότητας του δικαίου, της αναγκαίας, εάν όχι για την πάταξη, για τον έλεγχο του αναγκαστικού φαινομένου και τη διατήρησή του σε χαμηλά επίπεδα, εκεί που η σκέψη ήταν ότι χρειάζονται σκέψη και έρευνα αυτά που λέει, σε τι πιθανές επιστημονικές βάσεις απαντούν, αλλάζει εντελώς ύφος, και λέει, πριν αρχίσει να γελά: «Τέλος πάντων, δεν θα πρέπει να δώσεις φαγητό στα γατιά αύριο το πρωί, όπως είδα πως έκανες σήμερα το πρωί, όταν είχε τελειώσει η βάρδια μου και έφευγα, να δίνεις στη γάτα αλλαντικό, ελπίζοντας ότι, επιστρέφοντας αύριο πίσω στον δικό σου ‘κόσμο δικαιοσύνης’, θα’ χεις πάρει κάτι και από αυτόν εδώ τον ‘μικρό κόσμο δικαιοσύνης’. Επίσης, να ξέρεις ότι η Μπεάτα δεν τρώει γαλοπούλα…».

Την επόμενη ημέρα, πιο ξεκούραστη, όταν ετοιμαζόμουν να αναχωρήσω, συνειδητοποίησα ότι ο Erez, που είχε αφήσει και ένα σοκολατάκι για το ξεπροβόδισμα, είχε δώσει ένα πολύ πρακτικό και ωραίο μάθημα αναμόρφωσης. Ήθελε από την αρχή να μου κάνει παρατήρηση για κάτι συγκεκριμένο (έριξα, όντως, μία φέτα γαλοπούλα, που ήταν μέσα σε ένα τοστ, σε μια γάτα, την οποία στη συνέχεια φωτογράφισα). Δεν μου «θύμωσε», δεν μου είπε ευθέως ότι έκανα κάτι λάθος και παραβίασα κάποιον κανόνα. Εάν το έκανε, θα ένιωθα, μάλλον, ντροπή ή πολύ άβολα, δικηγόρος να παρανομώ. Όταν μου έδειξε και εξήγησε την πρώτη στιγμή την προειδοποιητική πινακίδα, εγώ, που δεν θυμόμουν καν ό,τι είχα κάνει, γιατί όντως το έκανα σαν κάτι που απλά γίνεται (αντί στον κάλαθο, στη γάτα, εφόσον αυτό που βγαίνει τρώγεται, και υπάρχει μία γάτα εκεί, αν δεν το θέλει η γάτα, δεν θα το φάει, κ.λπ.), συμμετείχα κανονικά στη συζήτηση, χωρίς να έχω θυμηθεί, μέχρι το τέλος της, ότι παραβίασα και εγώ εκείνο τον ιδιαίτερο κανόνα του χώρου. Ίσως και ο ίδιος καταλάβαινε πως, εάν ήταν στα αγγλικά η πινακίδα, θα μπορούσα να τη διαβάσω ή να υποθέσω ότι λέει κάτι σημαντικό για να το γράφει σε περισσότερες γλώσσες και να φροντίσω να της δώσω προσοχή. Γνωρίζοντάς με, αξιολογώντας τη στιγμή και τη διάθεση, έπιασε την ευκαιρία από κάτι που του είπα, ασχολήθηκε με κάτι που με ενδιαφέρει, μπήκε κυριολεκτικά μέσα στις σκέψεις μου και το συζήτησε με τόση δεινότητα και ουσία, το ενέπνευσε μάλιστα, για να μου περάσει αυτό που ήθελε, με τον τρόπο που διέγνωσε πως εγώ θα καταλάβαινα, και προκειμένου να πράξει αποτελεσματικά. Στο τέλος της συζήτησης, και πάλι, όπως το είπε, δεν με πρόσβαλε καθόλου, αλλά ήταν και μια συζήτηση γύρω από έναν κανόνα που προφανώς, πλέον, εμπέδωσα. Αυτή ακριβώς είναι η μεταδοτικότητα του δικαίου… πρακτικά. Και πάλι, από ευγένεια, άφησε και το σοκολατάκι του.

Υποβολή σχολίου

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.